Over de interpretatie en verkenning van "Het Xian van de Yi toont man en vrouw. De weg van man en vrouw mag niet van het rechte pad afwijken; zij is de wortel van vorst en onderdaan, vader en zoon. Xian is gan (resonantie): het hoge daalt af naar het lage, de man buigt voor de vrouw, het zachte boven en het harde onder." — De Weg van Xian verkend: over de oorsprong van resonantie en de grote betekenis van het huwelijk

Dit artikel is door AI vanuit het oorspronkelijke Chinees vertaald. Nuances kunnen van het origineel afwijken.

Auteur: Redactie Xuanji

Inleiding

De Zhouyi (Zhou-Boek der Veranderingen) is het resultaat van wat de wijzen der oudheid verwierven door omhoog te schouwen naar de hemel en omlaag de aarde te bestuderen. Met zijn 384 lijnen en meer dan 11.520 woorden omvat het de transformaties van hemel en aarde, de orde der menselijke verhoudingen en de gesteldheid van alle dingen. Vanaf het moment dat Fuxi de trigrammen tekende, Koning Wen de Yi uitbreidde en de Hertog van Zhou de lijnuitspraken toevoegde, tot Confucius de Tien Vleugels (Shiyi) schreef en daarmee de grote betekenis aan het licht bracht — de diepgang en reikwijdte van de Weg van de Yi kan waarlijk worden beschouwd als de bekroning van de wijsheid der oudheid. Onder de 64 hexagrammen staat Xian aan het hoofd van het Onderste Boek, zoals Qian en Kun aan het hoofd staan van het Bovenste Boek. Het Bovenste Boek opent met Qian en Kun en behandelt de grote deugd van hemel en aarde; het Onderste Boek opent met Xian en Heng en behandelt de grote grondslag der menselijke verhoudingen. Deze ordening is geenszins toevallig; zij bergt de diepe bedoeling der wijzen in zich.

Wat hier wordt besproken, is een klassieke passage over het hexagram Xian:

"Het Xian van de Yi toont man en vrouw. De weg van man en vrouw mag niet van het rechte pad afwijken; zij is de wortel van vorst en onderdaan, vader en zoon. Xian is gan (resonantie): het hoge daalt af naar het lage, de man buigt voor de vrouw, het zachte boven en het harde onder."

Hoewel deze woorden kort zijn, bestrijken zij een breed terrein: waarom toont juist het hexagram Xian man en vrouw$1 Waarom is de weg van man en vrouw de wortel van vorst en onderdaan, vader en zoon$2 Waarom wordt xian uitgelegd als gan (resonantie)$3 Wat voor filosofie schuilt er achter "het hoge daalt af naar het lage" en "de man buigt voor de vrouw"$4 Hoe weerspiegelt de hexagramstructuur "het zachte boven en het harde onder" de menselijke orde$5 Al deze vragen vergen dat men vanuit het perspectief van de pre-Qin-periode en de context van de oudheid laag voor laag doordringt en telkens opnieuw overweegt, om zo de oorspronkelijke bedoeling der wijzen te ontwaren.

Dit artikel beoogt de volgende thema's uit te werken:

Ten eerste: een systematische ordening en kritische bestudering van de hexagramafbeelding, hexagramuitspraak, lijnuitspraken en de betreffende passages uit de Tuanzhuan (Commentaar op het Oordeel), Xiangzhuan (Commentaar op het Beeld), Xuguazhuan (Commentaar op de Volgorde der Hexagrammen), Zaguazhuan (Commentaar op de Gemengde Hexagrammen) en Xicizhuan (Commentaar op de Toegevoegde Uitspraken).

Ten tweede: een filologisch en fonologisch onderzoek naar de etymologie en betekenis van het karakter xian en de relatie ervan met gan, met gebruikmaking van pre-Qin tekstvoorbeelden.

Ten derde: een diepgaande analyse van de ethische filosofie vervat in de uitspraak "De weg van man en vrouw mag niet van het rechte pad afwijken; zij is de wortel van vorst en onderdaan, vader en zoon", bezien in het licht van het pre-Qin rituele stelsel, de huwelijksinstelling en het politieke denken.

Ten vierde: het principe van yin-yang-wisselwerking dat tot uitdrukking komt in "het hoge daalt af naar het lage, de man buigt voor de vrouw, het zachte boven en het harde onder", en de uitwerking daarvan in de pre-Qin kosmologie en politieke theorie.

Ten vijfde: historische voorbeelden uit de pre-Qin-periode — zoals Yao die zijn dochters uithuwelijkte, Shun die door zijn deugd transformeerde, de deugd van Koning Wen en Taisi, het onheil van Meixi bij de tirannieke Jie van Xia, en de ondergang door Daji bij Zhou van Yin — ter illustratie van het grote beginsel dat wanneer het huwelijk recht is, het rijk welgeordend is, en wanneer het huwelijk verkeerd is, het rijk in chaos vervalt.

Ten zesde: een overzicht van de relevante uitspraken van pre-Qin denkers — de Meester (Confucius), Master Meng, Master Xun, en vertegenwoordigers van het daoisme en het legalisme — om te onderzoeken hoe het idee dat "het huwelijk het begin der menselijke verhoudingen is" op veelvoudige wijze gestalte krijgt in het pre-Qin geleerde discours.

Dit artikel streeft naar nauwkeurige documentatie en heldere uiteenzetting, met pre-Qin bronnen als fundament en het perspectief van de oudheid als kader, opdat de lezer tussen de regels door de diepe bedoeling doorvoelt waarmee de wijzen hun hexagrammen opstelden en beelden bestudeerden, en de grote Weg van de wederzijdse wisselwerking van yin en yang in hemel en aarde ervaart.

Bovenste Deel: Algemene beschouwing over het hexagram Xian — hoofd van het Onderste Boek en begin der menselijke verhoudingen

Hoofdstuk 1: De positie en betekenis van het hexagram Xian binnen de 64 hexagrammen van de Zhouyi

Paragraaf 1: Het Bovenste Boek opent met Qian en Kun, het Onderste Boek met Xian en Heng — de diepe zin van de structuur

De 64 hexagrammen van de Zhouyi zijn verdeeld over een Bovenste en een Onderste Boek. Het Bovenste Boek bevat 30 hexagrammen, van Qian tot Li; het Onderste Boek 34 hexagrammen, van Xian tot Weiji. Deze indeling is niet louter een kwestie van omvang; zij draagt diepe betekenis in zich.

Het Xuguazhuan (Commentaar op de Volgorde der Hexagrammen) opent met de woorden:

"Nadat er hemel en aarde zijn, zijn er de tienduizend dingen; nadat er de tienduizend dingen zijn, zijn er man en vrouw; nadat er man en vrouw zijn, is er het huwelijk; nadat er het huwelijk is, zijn er vader en zoon; nadat er vader en zoon zijn, zijn er vorst en onderdaan; nadat er vorst en onderdaan zijn, is er boven en onder; nadat er boven en onder is, hebben riten en gerechtigheid hun plaats."

Deze passage verbindt de ontstaansorde van het heelal met de opbouw van de menselijke verhoudingen in een ononderbroken logische keten. Hemel en aarde — de tienduizend dingen — man en vrouw — het huwelijk — vader en zoon — vorst en onderdaan — boven en onder — riten en gerechtigheid: deze acht stadia vormen een opklimmende reeks, schakel aan schakel verbonden. Het cruciale scharnierpunt daarin is precies de overgang "nadat er man en vrouw zijn, is er het huwelijk". Wanneer hemel en aarde reeds bestaan, de tienduizend dingen reeds zijn voortgebracht en man en vrouw reeds zijn onderscheiden, dan begint de opbouw van de menselijke maatschappelijke orde bij het "huwelijk".

Waarom opent het Bovenste Boek met Qian en Kun$6 Qian is de hemel, zuiver yang; Kun is de aarde, zuiver yin. Hemel en aarde zijn de wortel van alle dingen. Het Xicizhuan zegt:

"De hemel is verheven, de aarde is laag; zo zijn Qian en Kun vastgesteld. Laag en hoog zijn uitgestald; zo nemen het edele en het geringe hun plaats in."

En verder:

"Zijn Qian en Kun niet de poort van de Yi$7 Qian is een yang-verschijnsel, Kun een yin-verschijnsel. Wanneer yin en yang hun deugden verenigen en hard en zacht vorm krijgen, belichamen zij de voortbrengselen van hemel en aarde en doordringen zij de deugd van het goddelijke en het lichtende."

Hieruit weten wij dat Qian en Kun de poort van de Yi vormen en dat hemel en aarde de wortel zijn van alle dingen. Het Bovenste Boek opent met Qian en Kun om de grote betekenis van de vaststelling van hemel en aarde en de scheiding van yin en yang te verhelderen.

Waarom opent het Onderste Boek dan met Xian en Heng$8

Dit is een vraag van het allergrootste belang.

Aangezien het Onderste Boek verschilt van het Bovenste, behandelt het niet langer de zuivere principes van de natuurlijke hemel en aarde, maar richt het zich op de praktische toepassing in menselijke aangelegenheden en verhoudingen. Wanneer hemel en aarde vaststaan, de tienduizend dingen zijn voortgebracht en man en vrouw bestaan, dan wordt de orde der menselijke verhoudingen opgebouwd. Waar begint die orde$9 Bij het huwelijk. Het huwelijk is het begin der menselijke verhoudingen. Daarom opent het Onderste Boek met Xian en Heng.

Xian is het begin van het huwelijk — resonantie, de eerste ontmoeting van de jongste zoon en de jongste dochter. Heng is de bestendigheid van het huwelijk — duurzaamheid, de langdurige verbintenis van de oudste zoon en de oudste dochter. Het Xuguazhuan merkt op bij de overgang van Bovenste naar Onderste Boek:

"Nadat er hemel en aarde zijn, zijn er de tienduizend dingen; nadat er de tienduizend dingen zijn, zijn er man en vrouw; nadat er man en vrouw zijn, is er het huwelijk; nadat er het huwelijk is, zijn er vader en zoon; nadat er vader en zoon zijn, zijn er vorst en onderdaan; nadat er vorst en onderdaan zijn, is er boven en onder; nadat er boven en onder is, hebben riten en gerechtigheid hun plaats. De weg van man en vrouw kan niet anders dan duurzaam zijn; daarom volgt het hexagram Heng. Heng betekent duurzaamheid."

Hier wordt eerst met het grootse verhaal van de kosmogonie de centrale positie van het "huwelijk" afgeleid, om vervolgens met "de weg van man en vrouw kan niet anders dan duurzaam zijn" het hexagram Heng in te leiden. Xian en Heng samen — het ene gericht op de eerste resonantie, het andere op duurzaamheid — vormen een volledige presentatie van de weg van man en vrouw: beginnend bij wederzijdse resonantie, voltooid in bestendigheid.

Vraag: waarom moet de opbouw der menselijke verhoudingen beginnen bij het huwelijk, en niet bij vader en zoon of vorst en onderdaan$10

Deze vraag dient vanuit twee perspectieven te worden beantwoord.

Ten eerste, vanuit biologisch oogpunt. Man en vrouw verenigen zich, waarna er nageslacht komt; is er nageslacht, dan is er de verhouding vader-zoon. Zonder de verbintenis van man en vrouw is er geen geboorte van vader en zoon. Dit is de natuurlijke orde, die niet kan worden omgekeerd. De Liji (Boek der Riten), in het hoofdstuk Hunyi (Betekenis van het huwelijk), zegt:

"De huwelijksrite verenigt de goede betrekkingen van twee geslachten: naar boven dient men de voorouderlijke tempel, naar beneden zet men het nageslacht voort."

Hoewel de datering van de Liji omstreden is, stamt het idee van "naar boven de voorouderlijke tempel dienen, naar beneden het nageslacht voortzetten" in werkelijkheid uit de oude traditie van offerdienst en het patrilineaire stelsel. Tempelaangelegenheden vereisen nakomelingen om ze voort te zetten; het voortbestaan van het geslacht vereist huwelijken om het te verwezenlijken. Dus is de verbintenis van man en vrouw de materiele voorwaarde voor alle menselijke verhoudingen.

Ten tweede, vanuit sociologisch oogpunt. Wanneer man en vrouw zich verbinden, wordt de huiselijke orde gevestigd. Is de huiselijke orde eenmaal gevestigd, dan ontvouwen de verhoudingen vader-zoon, broeder-broeder en oud-jong zich geleidelijk binnen het gezin. Breiden wij de huiselijke orde uit, dan ontstaat het bestuur van dorp en gewest, de orde van staat en rijk. Daarom zegt de Daxue (Het Grote Leren):

"Het zelf cultiveren, het gezin ordenen, het land besturen, vrede brengen aan het rijk."

Het gezin is de wortel van het land. En de wortel van het gezin is het huwelijk. Zo is het huwelijk het logische vertrekpunt van alle maatschappelijke orde.

Ten derde, vanuit kosmologisch oogpunt. Wanneer Qian en Kun hun posities innemen en yin en yang gescheiden zijn, is dat de grote transformatie van hemel en aarde. De eerste concrete manifestatie van yin-yang-wisselwerking in menselijke aangelegenheden is de verbintenis van man en vrouw, de vereniging in het huwelijk. Het hexagram Xian heeft boven Dui (het meer) en onder Gen (de berg); Dui is de jongste dochter en Gen de jongste zoon. De eerste ontmoeting van jongste zoon en jongste dochter is de allereerste belichaming van yin-yang-wisselwerking in de menselijke verhoudingen. Vanuit de logische afleiding van de kosmologie beschouwd, is het huwelijk dus eveneens het begin der menselijke verhoudingen.

Daarom is het geen toeval dat het Onderste Boek met Xian en Heng opent; het is het resultaat van diep inzicht der wijzen in de principes van de drie machten — hemel, aarde en mens — en van hun vaststelling van de orde waarin de menselijke verhoudingen worden opgebouwd.

Paragraaf 2: De correspondentie tussen het hexagram Xian en Qian-Kun

Aangezien het Bovenste Boek opent met Qian en Kun en het Onderste Boek met Xian en Heng, moet er een correspondentie bestaan tussen Xian-Heng en Qian-Kun. Deze correspondentie manifesteert zich niet alleen in hun positie, maar ook in hun filosofische betekenis.

Qian en Kun spreken over het wezen van hemel en aarde; Xian en Heng spreken over de toepassing in menselijke aangelegenheden.

Qian is de hemel, zuiver yang; Kun is de aarde, zuiver yin. Tussen Qian en Kun staan yin en yang in absolute tegengesteldheid en absolute eenheid. Dit is het wezen (ti). Xian is resonantie, de eerste wisselwerking van yin en yang; Heng is duurzaamheid, de bestendige vereniging van yin en yang. Tussen Xian en Heng vullen resonantie en duurzaamheid elkaar aan. Dit is de toepassing (yong).

De deugd van Qian en Kun is alomtegenwoordig in hemel en aarde, maar verwerft pas werkelijke betekenis wanneer zij wordt gerealiseerd in menselijke aangelegenheden. De grote deugd van hemel en aarde is het voortbrengen van leven, en het begin van dat voortbrengen ligt in de wisselwerking van yin en yang. Gerealiseerd in menselijke zaken is het begin van yin-yang-wisselwerking de verbintenis van man en vrouw. Het hexagram Xian is derhalve de eerste verwerkelijking van de deugd van Qian en Kun in de menselijke sfeer.

Het Xicizhuan zegt:

"Zijn Qian en Kun niet de schatkamer van de Yi$11 Wanneer Qian en Kun hun rij vormen, staat de Yi in hun midden vast. Werden Qian en Kun vernietigd, dan zou de Yi niet zichtbaar kunnen zijn; zou de Yi niet zichtbaar zijn, dan zouden Qian en Kun wellicht tot stilstand komen."

Qian en Kun vormen de schatkamer van de Yi, het fundament van de Yi. Zonder Qian en Kun kan de Yi niet bestaan. Op dezelfde wijze: zonder Xian en Heng kunnen de menselijke verhoudingen niet bestaan. Qian en Kun staan tot het Bovenste Boek zoals Xian en Heng staan tot het Onderste Boek. Qian en Kun openen de poort van hemel en aarde; Xian en Heng openen de poort der menselijke verhoudingen.

Vervolgens: waarom gebruiken Qian en Kun zuivere hexagrammen, terwijl Xian en Heng gemengde hexagrammen zijn$12

Alle zes lijnen van Qian zijn yang; alle zes lijnen van Kun zijn yin — dit zijn zuivere hexagrammen. Zuiver betekent: het wezen dat nog niet in werking is getreden. Hemel en aarde hebben nog niet gewisseld; elk neemt zijn eigen positie in, yin en yang duidelijk gescheiden. Dit is de wezensstaat van het heelal.

Het hexagram Xian is anders. Xian heeft boven Dui (☱) en onder Gen (☶); Dui is een yin-trigram, Gen een yang-trigram; Dui is de jongste dochter, Gen de jongste zoon. Yin en yang doorkruisen elkaar in een enkel hexagram — dit is een gemengd hexagram. Gemengd betekent: de toepassing is in werking getreden. Man en vrouw wisselen, yin en yang bewegen samen, de deugd van voortdurende schepping begint te werken. Dit is de werkende staat van het heelal.

Van wezen naar toepassing, van Qian-Kun naar Xian-Heng: dit is een grote wending in de Weg van de Yi. Het Bovenste Boek spreekt over het wezen en opent daarom met zuivere hexagrammen; het Onderste Boek spreekt over de toepassing en opent daarom met gemengde hexagrammen. Dit is het grote beginsel van de Yi.

Paragraaf 3: Filologische analyse van de naam van het hexagram Xian

De naam "Xian" (咸) van het hexagram — wat betekent die precies$13 Dit is de sleutel tot het begrijpen van het gehele hexagram.

De Tuanzhuan stelt onomwonden:

"Xian is gan (resonantie)."

Dat xian wordt uitgelegd als gan (感, resonantie) is sinds oudsher de gevestigde opvatting. Maar waarom is xian gelijk aan gan$14 Welk verband bestaat er tussen beide karakters$15 Dit dient vanuit zowel de schriftkunde als de klankleer te worden onderzocht.

I. Vanuit de schriftvorm.

Het karakter xian verschijnt in het orakelbeenschrift als een combinatie van de elementen xu (戌) en kou (口, mond). Het Shuowen Jiezi van Xu Shen (hoewel Xu Shen uit de Oostelijke Han stamt, baseerde hij zich grotendeels op pre-Qin schriftmateriaal) verklaart xian als "allen, geheel" — dit is de gangbare betekenis. In de Zhouyi echter wordt xian niet als "allen" maar als gan (resonantie) uitgelegd; dit is een leengebruik.

Het karakter gan (感) bestaat uit het betekeniselement xin (心, hart) en het klankelement xian (咸). Gan is: het hart dat door iets wordt aangedaan. Wanneer het hart iets ontvangt, spreken wij van gan. En xian is gan zonder het hart — dit komt precies overeen met de strekking van het hexagram: "resonantie zonder opzettelijk hart".

Hier dient dieper te worden gevraagd: waarom gebruikten de wijzen niet rechtstreeks het karakter gan als hexagramnaam, maar xian$16

Deze vraag is uiterst betekenisvol. Latere commentatoren hebben veelal betoogd dat xian een verkorting is van gan: het wegnemen van xin (hart) en het behouden van xian dient juist om de "resonantie zonder opzettelijk hart" te verhelderen. Resonantie zonder opzettelijk hart wil zeggen: een resonantie die niet door eigenbelang, niet door menselijk ingrijpen, niet door gemaaktheid ontstaat, maar op natuurlijke wijze tot stand komt. De wisselwerking van hemel en aarde, de eerste ontmoeting van man en vrouw — beide vloeien voort uit de natuurlijke aard en zijn niet het product van gekunsteldheid. Daarom heet het hexagram Xian en niet Gan: juist om het natuurlijke, het onopzettelijke, het oorspronkelijke van de resonantie te benadrukken.

In de Zhuangzi, hoofdstuk Tiandao (De Weg van de Hemel), lezen wij:

"Het uiterste van de waarachtigheid der dingen bereiken en hun wortel bewaren — zo gaat men buiten hemel en aarde, laat men de tienduizend dingen achter zich, en toch raakt de geest nimmer in het nauw."

Hoewel Master Zhuangs woorden niet specifiek de Yi bespreken, komt zijn strekking van "het uiterste der waarachtigheid bereiken en de wortel bewaren" overeen met de betekenis van "resonantie zonder opzettelijk hart" in het hexagram Xian. De weg van resonantie hecht waarde aan het natuurlijke, aan het afwezig zijn van opzet. Resonantie met opzettelijk hart is vermengd met eigenbelang en raakt het rechte spoor kwijt; resonantie zonder opzettelijk hart is zuiver in overeenstemming met het hemelse principe en komt vanzelf tot stand.

II. Vanuit de klankleer.

Xian en gan behoren in het Oudchinese klanksysteem beide tot de tan-rijmgroep, met verwante beginmedeklinkers (xian heeft een keelklank h-achtig, gan een k-achtig initiaal; beide staan in nevenrelatie). Daarom staan de twee karakters in een relatie van klankleenverwantschap. In pre-Qin teksten komen dergelijke klankontleningen veelvuldig voor: zo wordt zao (vroeg) geleend voor zao (vlo), en he (wat) voor he (dragen). Dat xian geleend wordt voor gan behoort tot dezelfde categorie.

Toch schuilt er in leengebruik dikwijls ook een betekenisverband. De oorspronkelijke betekenis van xian is "allen", "geheel", "volledig". In het Shangshu (Boek der Documenten), hoofdstuk Yaodian (Canon van Yao):

"Zijn licht overstroomde de vier zeeën en reikte tot aan hemel en aarde. Hij vermocht zijn schitterende deugd te verhelderen en zo de negen verwantschapsgraden te harmoniseren. Toen de negen graden eendrachtig waren, bracht hij orde in de honderd geslachten. Met de honderd geslachten in helderheid werd de eendracht der tienduizend staten bereikt. Het volk werd getransformeerd en vreedzaam."

En het Shangshu, hoofdstuk Shundian, bevat de uitdrukking xian chu (allen verwijderd). Xian duidt aan: overal bereikend, alomvattend. En gan: wat het hart doordringt, wederzijdse resonantie. Tussen beide bestaat een gemeenschappelijk kenmerk: beide spreken over het overal bereiken, het overal doordringen. De "allen"-betekenis van xian benadrukt de alomvattendheid van het bereik; de "resonantie"-betekenis van gan benadrukt het doordringen van de geest. Dat de betekenis "alomvattend" de betekenis "resonantie" in zich bergt, laat juist zien dat resonantie overal reikt en nergens buitensluit.

III. Vanuit het hexagrambeeld.

Het hexagram Xian heeft boven Dui (☱) en onder Gen (☶). Dui is het meer, Gen is de berg. Boven op de berg een meer: het water van het meer vloeit omlaag, de berg staat stil en ontvangt het. Dit is het beeld van berg en meer die elkaars adem delen.

Het Shuoguazhuan (Commentaar op de Uitleg der Trigrammen) zegt:

"Hemel en aarde nemen hun posities in, berg en meer delen hun adem, donder en wind versterken elkaar, water en vuur sluiten elkaar niet uit — de acht trigrammen doorkruisen elkaar."

Dat berg en meer hun adem delen staat naast de vaststelling van hemel en aarde, het versterken van donder en wind, en het niet-uitsluiten van water en vuur, als een van de vier grondvormen van de onderlinge wisselwerking der acht trigrammen. Waarom delen berg en meer hun adem$17 De berg is hoog en het meer is laag; de berg staat stil en het meer is blij; de berg is hard en het meer is zacht. Het hoge daalt af, het harde wordt zacht, het stilstaande wordt doorstroomd — dit is het beeld van "resonantie".

De Xiangzhuan (Commentaar op het Beeld) zegt:

"Boven op de berg een meer: Xian. De edele ontvangt anderen met een leeg hart."

Boven op de berg een meer: de berg is van nature hoog en massief, het meer van nature laag en leeg. Nu het meer boven op de berg ligt, is het hoge leeg en het lage vol. Leeg zijn betekent kunnen ontvangen; vol zijn betekent kunnen geven. De edele schouwt dit beeld en kent de weg van het lege ontvangen — slechts wie zijn hart leeg maakt, kan in resonantie treden met anderen. Dit sluit weer aan bij de strekking van "resonantie zonder opzettelijk hart".

IV. Alles samengenomen.

De naam Xian voor het hexagram omvat ten minste drie lagen van diepe betekenis:

Eerste laag: Resonantie. Man en vrouw wisselen, yin en yang harmonieren, alle dingen worden voortgebracht — de wortel daarvan. Tweede laag: Zonder opzettelijk hart. Het wegnemen van het hart-element levert xian op; resonantie zonder opzettelijk hart is de hoogste resonantie — natuurlijk en vanzelfsprekend, zonder gemaaktheid. Derde laag: Universaliteit. Xian draagt de betekenis "allen"; resonantie reikt overal, strekt zich uit tot alle dingen, zonder grens of beperking.

Deze drie betekenislagen stapelen zich op en vormen tezamen de kerninhoud van het hexagram Xian.

Hoofdstuk 2: Gedetailleerde analyse van de hexagramuitspraak en lijnuitspraken van Xian

Paragraaf 1: Analyse van de hexagramuitspraak "Xian: welslagen, bevorderlijk om standvastig te zijn, het huwen van een meisje brengt geluk"

De hexagramuitspraak van Xian luidt:

"Xian: welslagen (heng), bevorderlijk om standvastig te zijn (li zhen), het huwen van een meisje brengt geluk (qu nu ji)."

Deze tien karakters wegen elk even zwaar en dienen een voor een te worden ontleed.

"Heng" (welslagen) betekent doorstroming. De weg van resonantie vindt haar wezen juist in "doorstroming". Wanneer yin en yang wisselwerken, worden alle dingen voortgebracht; wanneer hard en zacht elkaar voortduwen, is de verandering onuitputtelijk — dit alles is de werking van "doorstroming". Het Xicizhuan zegt:

"Een yin en een yang — dat noemen wij de Weg. Wat haar voortzet, is het goede; wat haar voltooit, is de natuur."

Yin en yang resoneren en stromen door elkaar heen: zo beweegt de Weg. Daarom staat heng voorop, om de grote betekenis van het hexagram Xian te verhelderen: ongehinderde doorstroming.

"Li zhen" (bevorderlijk om standvastig te zijn) betekent: het is bevorderlijk om op het rechte pad te blijven. Hoewel de weg van resonantie waarde hecht aan het natuurlijke, mag zij niet zonder maat zijn. Zou natuurlijke resonantie niet door het rechte pad worden begrensd, dan ontaardt zij in losbandigheid en onmatigheid — dat is niet de bedoeling waarmee de wijzen hun leer vestigden. Daarom moet na "welslagen" noodzakelijk "bevorderlijk om standvastig te zijn" worden gezegd, om de resonantie op het rechte pad te houden.

Hier dient dieper gevraagd te worden: waarom moet na resonantie noodzakelijk over "het rechte" worden gesproken$18

De weg van resonantie kent namelijk zowel het rechte als het verkeerde. Wanneer man en vrouw zich in overeenstemming met de riten verbinden, is dat rechte resonantie; wanneer zij zich in ontucht aan elkaar overgeven, is dat verkeerde resonantie. Rechte resonantie is de wortel van onophoudelijke voortbrenging; verkeerde resonantie is de bron van rampen en wanorde. De wijzen der oudheid kenden dit principe diepgaand en markeerden daarom in de hexagramuitspraak bijzonder de twee karakters "li zhen" als waarschuwing.

De Lunyu (Gesprekken), hoofdstuk Weizheng, vermeldt de woorden van de Meester:

"De driehonderd Oden — in een enkel woord samengevat: 'Denken zonder afwijking.'"

De Shijing (Boek der Oden) spreekt veelvuldig over de gevoelens tussen man en vrouw, maar haar uiteindelijke strekking is "denken zonder afwijking" — het gevoel dat zich uit, treft de juiste maat; de resonantie die doorstroomt, volgt het rechte pad. Dit sluit naadloos aan bij de strekking van "li zhen" in het hexagram Xian.

"Qu nu ji" (het huwen van een meisje brengt geluk). "Qu" is een leenkarakter voor "huwen"; dit was in de pre-Qin-periode een gangbare ontlening. Aangezien het hexagram Xian de wisselwerking van man en vrouw betreft, is de meest directe toepassing in menselijke zaken het huwelijk. Het karakter "ji" (geluk) wil niet zeggen dat elk huwelijk geluk brengt, maar dat een huwelijk dat in overeenstemming is met de weg van het hexagram Xian — door oprechte resonantie en rechtschapen verbintenis — geluk brengt.

Vervolgens: waarom wordt specifiek "het huwen van een meisje" gezegd en niet "het uithuwelijken van een man"$19

Deze vraag raakt aan het wezen van het pre-Qin huwelijksstelsel. In de oude huwelijksrite nam de man het initiatief tot het huwelijksverzoek en accepteerde de vrouw het passief. De Shijing, hoofdstuk Weifeng, ode Meng:

"De jongeman kwam met een grijns, bracht doek om zijde te kopen. Hij kwam niet om zijde te kopen — hij kwam om met mij te overleggen."

Dat de man actief ten huwelijk vraagt, is de gebruikelijke weg. Voorts beschrijft de Yili (Ceremonieel en Riten), hoofdstuk Shi Hunli (Huwelijksrite voor geleerden) — hoewel de definitieve tekst mogelijk uit de Periode der Strijdende Staten dateert, gaan de erin vastgelegde rituelen terug tot de hoge oudheid — de zes huwelijksriten: nacai (aanbieden van geschenken), wenming (navraag naar de naam), naji (bevestiging van gunstig voorteken), nazheng (schenking van de bruidsprijs), qingqi (verzoek om de datum) en qinying (persoonlijke afhaling). Alle worden door de zijde van de man geinitieerd. Dat er "het huwen van een meisje" wordt gezegd en niet "het uithuwelijken van een man", is derhalve in overeenstemming met het rituele gebruik.

Vanuit het hexagrambeeld beschouwd dragen de woorden "qu nu" echter nog een diepere betekenis. In het hexagram Xian is Dui (jongste dochter) boven en Gen (jongste zoon) onder. De man bevindt zich onder en de vrouw boven — dit is het beeld van de man die zich nederig opstelt tegenover de vrouw. Dat de man zich voor de vrouw verootmoedigt, komt precies overeen met de betekenis van "qu nu": wie een echtgenote neemt, dient met een oprecht en eerbiedwaardig hart zich bescheiden op te stellen tegenover degene die hij huwt — dan pas brengt het geluk.

De drie karakters "qu nu ji" vormen dus zowel een aanwijzing voor menselijke aangelegenheden — dit hexagram is gunstig voor het huwelijk — als een onthulling van het filosofische principe: de weg van resonantie heeft bescheidenheid als grondslag en oprechte eerbied als kern.

Paragraaf 2: De Tuanzhuan over de hexagramuitspraak van Xian

De Tuanzhuan legt de hexagramuitspraak van Xian als volgt uit:

"Xian is gan (resonantie). Het zachte boven en het harde onder; de twee krachten resoneren en beantwoorden elkaar wederzijds. Stilstand en blijdschap; de man buigt voor de vrouw — daarom welslagen, bevorderlijk om standvastig te zijn, het huwen van een meisje brengt geluk. Hemel en aarde resoneren en alle dingen worden voortgebracht en getransformeerd; de wijze raakt het hart der mensen en het rijk wordt vreedzaam. Aanschouw datgene waarmee zij resoneren, en de gesteldheid van hemel, aarde en alle dingen wordt zichtbaar."

Dit commentaar vormt een van de kernteksten van ons onderwerp. Verschillende formuleringen overlappen met of lijken op de passage die wij bespreken. Laten wij de tekst zin voor zin analyseren.

(1) "Xian is gan (resonantie)."

Dit verklaart de hexagramnaam. Het is reeds uitvoerig besproken en behoeft geen herhaling. Wel dient men op te merken dat deze drie karakters, hoe eenvoudig ook, het overkoepelende principe vormen van de uitleg in de Tuanzhuan. Alle daaropvolgende beschouwingen vloeien voort uit dit ene woord gan.

(2) "Het zachte boven en het harde onder."

Dit betreft de structuur van het hexagram. Het bovenste trigram is Dui (☱), een yin-trigram, zacht; het onderste trigram is Gen (☶), een yang-trigram, hard. Het zachte neemt de bovenste positie in, het harde de onderste — dit is het omgekeerde van de gebruikelijke orde "yang boven, yin onder" of "hard boven, zacht onder".

Hier dient dieper te worden gevraagd: waarom belichaamt juist "het zachte boven en het harde onder" de weg van resonantie$20

Dit is een uiterst cruciale vraag. Gewoonlijk geldt: yang is verheven en yin is laag, hard boven en zacht onder — dat is de vaste orde van hemel en aarde. Maar de weg van resonantie vergt juist dat deze vaste hierarchie wordt doorbroken. Voor resonantie moeten er een gever en een ontvanger zijn. De gever daalt af, de ontvanger beantwoordt van bovenaf — zo eerst kan wisselwerking tot stand komen. Zou het harde altijd boven blijven, hoog en verheven zonder bereid te zijn af te dalen, dan worden boven en onder van elkaar afgesneden en kan resonantie niet worden verwerkelijkt.

"Het zachte boven en het harde onder" wil dus niet zeggen dat de hierarchie wordt omgekeerd, maar dat het harde met de deugd van bescheidenheid uit eigen beweging afdaalt naar het zachte, en dat het zachte met de deugd van meegaandheid vanzelf van bovenaf beantwoordt. Wanneer het harde afdaalt, is dat een teken van deugd; wanneer het zachte beantwoordt, is dat een teken van harmonie. Deugd en harmonie verenigen zich, en dan eerst komt resonantie tot stand.

Dit principe kan worden bevestigd met de woorden van the Most High (Laozi). Hoofdstuk 61 van de Laozi zegt:

"Een groot land is als het laagste punt van een rivier, het vrouwelijke van het rijk, het kruispunt van het rijk. Het vrouwelijke overwint het mannelijke steeds door stilte, door stil te zijn neemt het de lagere positie in. Wanneer een groot land zich onder een klein land plaatst, wint het het kleine land; wanneer een klein land zich onder een groot land plaatst, wint het het grote land. Het ene plaatst zich lager om te winnen; het andere plaatst zich lager en wordt gewonnen. Het grote land wil niet meer dan de mensen te voeden en te koesteren; het kleine land wil niet meer dan toe te treden en te dienen. Opdat beide krijgen wat zij wensen, betaamt het dat het grote zich lager plaatst."

The Most High beschouwt het "zich lager plaatsen" als de weg om te winnen; het grote behoort zich lager te plaatsen, het harde behoort zich lager te plaatsen. Dit komt volkomen overeen met de strekking van "het harde onder, het zachte boven" in het hexagram Xian. De weg van resonantie hecht waarde aan het afdalen; de deugd van het afdalen komt voort uit bescheidenheid.

(3) "De twee krachten resoneren en beantwoorden elkaar wederzijds."

"De twee krachten" zijn de yin-kracht en de yang-kracht. Dui is de yin-kracht, Gen de yang-kracht. De twee krachten zijn niet gescheiden of afgesneden; zij resoneren en beantwoorden elkaar, in wederzijdse genegenheid. "Wederzijds" (yu) betekent hier: genegenheid, verbintenis. In de Lunyu, hoofdstuk Xue'er: "In de omgang met vrienden — is men dan niet betrouwbaar$21" — dit yu-karakter draagt de betekenis van nabijheid en omgang.

De vijf karakters "resoneren en beantwoorden elkaar wederzijds" leggen het mechanisme van resonantie bloot: het gaat niet om eenzijdige krachtuitoefening door een partij, maar om wederzijdse wisselwerking. Yin resoneert met yang en yang beantwoordt; yang resoneert met yin en yin beantwoordt — in dit heen en weer ontstaat ware resonantie.

Het Xicizhuan zegt:

"Daarom: het sluiten van de deur heet Kun, het openen van de deur heet Qian; een sluiten en een openen heet verandering, het onuitputtelijke heen en weer heet doorstroming."

Tussen yin en yang, een sluiten en een openen, een onuitputtelijk heen en weer — dat is de concrete uitwerking van wederzijdse resonantie.

(4) "Stilstand en blijdschap; de man buigt voor de vrouw."

"Stilstand en blijdschap" betreft de eigenschappen van de boven- en ondertrigrammen. Het onderste trigram Gen heeft als eigenschap stilstand; het bovenste trigram Dui heeft als eigenschap blijdschap (vreugde). Innerlijke stilstand en uiterlijke vreugde — dit is de juiste houding voor resonantie.

Waarom komt "stilstand" voor "blijdschap"$22

De weg van resonantie heeft weliswaar vreugde als bestemming, maar vereist stilstand en zelfbehoud als voorwaarde. Wie slechts vreugde zoekt zonder te weten wanneer te stoppen, vervalt in onmatigheid; wie slechts stilstand zoekt zonder te weten wanneer zich te verheugen, verschrompelt. Eerst stilstand, dan vreugde; eerst zelfbehoud, dan harmonieuze blijdschap; eerst eerbiedige behoedzaamheid, dan opgewektheid — dat is de rechte weg van resonantie.

De Liji, hoofdstuk Yueji (Verhandeling over de Muziek) — wier gedachtegoed geworteld is in de pre-Qin muziektheorie — zegt:

"De mens wordt geboren in stilte; dat is zijn hemelse natuur. Aangedaan door de dingen beweegt hij; dat is het verlangen van zijn natuur. Wanneer de dingen komen en het bewustzijn reageert, vormen zich voorkeuren en afkeuren. Zijn voorkeuren en afkeuren innerlijk zonder maat, en wordt het bewustzijn van buitenaf verleid zonder dat men tot zichzelf kan terugkeren, dan wordt het hemelse principe vernietigd."

De ware aard van de mens is stilte. Aangedaan door de dingen beweegt hij pas. Maar op het moment van die aanraking dient "stilstand" het fundament te vormen; men mag niet toelaten dat voorkeuren en afkeuren onbegrensd zijn. Dat het hexagram Xian Gen (stilstand) als innerlijk trigram en Dui (vreugde) als uiterlijk trigram heeft, belichaamt juist dit principe: innerlijk zelfbehoud als grondslag, uiterlijke harmonieuze vreugde als toepassing.

"De man buigt voor de vrouw" betreft de man-vrouw-attributen van het hexagrambeeld. Gen is de jongste zoon, Dui de jongste dochter. De jongste zoon bevindt zich onder, de jongste dochter boven. Dat de man zich voor de vrouw verlaagt, wil zeggen dat de man met een bescheiden hart de vrouw benadert — dit is het correcte huwelijksritueel.

Hier dient nog een laag dieper te worden gevraagd: waarom zijn het de jongste zoon en de jongste dochter, en niet de oudste zoon en de oudste dochter$23

Het hexagram Xian is het hexagram van de jongste zoon en de jongste dochter; het hexagram Heng (boven Zhen, onder Xun) is dat van de oudste zoon en de oudste dochter. De eerste ontmoeting van de jongsten is Xian; de langdurige verbintenis van de oudsten is Heng.

De reden dat de jongsten voor het hexagram Xian worden gebruikt, is dat het begin van resonantie het meest gebaat is bij zuiverheid en onbevangenheid. Jong betekent: nog niet aangetast door de ervaring van de wereld, met de meest zuivere gevoelens. De eerste ontmoeting van de jongste zoon en de jongste dochter is als de allereerste wisselwerking van yin en yang in hemel en aarde — fris, natuurlijk, zonder enige gemaaktheid. Dit komt precies overeen met de strekking van "resonantie zonder opzettelijk hart".

Zou men de oudste zoon en de oudste dochter voor het hexagram van de eerste resonantie gebruiken, dan zou dat de zweem van levenservaring en de last van ondervinding dragen — niet passend bij de oorspronkelijke staat van resonantie. Daarom kozen de wijzen het hexagram van de jongsten als hoofd van het Onderste Boek, om te verhelderen dat de weg van resonantie waarde hecht aan zuiverheid, natuurlijkheid en het afwezig zijn van opzet.

(5) "Daarom welslagen, bevorderlijk om standvastig te zijn, het huwen van een meisje brengt geluk."

Dit is de samenvatting. Juist omdat het zachte boven en het harde onder is, de twee krachten resoneren, er stilstand en vreugde is, de man voor de vrouw buigt — wanneer al deze voorwaarden vervuld zijn, is er welslagen en is standvastigheid bevorderlijk, brengt het huwelijk geluk.

(6) "Hemel en aarde resoneren en alle dingen worden voortgebracht en getransformeerd; de wijze raakt het hart der mensen en het rijk wordt vreedzaam."

Deze twee zinnen breiden de betekenis van het hexagram Xian uit van de menselijke verhoudingen naar de kosmische en de politieke sfeer — drie niveaus naast elkaar, groots en diepzinnig.

Hemel en aarde resoneren: alle dingen worden voortgebracht en getransformeerd. Dit is resonantie op kosmologisch niveau. De lentekracht stijgt, de herfstkracht daalt, yin en yang wisselen in harmonie en alle dingen vermenigvuldigen zich — dat is de grote werking van de resonantie van hemel en aarde.

De wijze raakt het hart der mensen: het rijk wordt vreedzaam. Dit is resonantie op politiek niveau. De wijze raakt met een hart van volmaakte oprechtheid de harten van het volk, zodat allen hun hart aan hem toevertrouwen en het rijk in vrede verkeert. Dit is de hoogste toepassing van resonantie.

Het Shangshu, hoofdstuk Dayu Mo, zegt:

"Het menselijk hart is onstandvastig; het hart van de Weg is subtiel. Wees zuiver, wees een — houd oprecht het midden vast."

Het menselijk hart is onstandvastig en het hart van de Weg is subtiel; het bestuur van de wijze over het rijk bestaat er juist in het menselijk hart door het hart van de Weg te transformeren, zodat het menselijk hart terugkeert tot het hart van de Weg. Dit is de concrete uitwerking van "het hart der mensen raken opdat het rijk vreedzaam wordt".

(7) "Aanschouw datgene waarmee zij resoneren, en de gesteldheid van hemel, aarde en alle dingen wordt zichtbaar."

Dit is de samenvattende verheffing van het geheel. Qing (gesteldheid) betekent hier: de ware toestand, de oorspronkelijke staat der dingen. "Aanschouw datgene waarmee zij resoneren" wil zeggen: observeer het voorwerp, de wijze en het resultaat van hun resonantie. Vanuit hetgeen resoneert, kan men de ware gesteldheid van hemel, aarde en alle dingen ontwaren.

Deze uitspraak bevat een diepgaand kennistheoretisch inzicht: de gesteldheid van alle dingen wordt zichtbaar in de resonantie. Zonder resonantie geen doorstroming; zonder doorstroming geen zichtbaarheid. Slechts in het proces van resonantie openbaart zich het ware gelaat der dingen.

Paragraaf 3: De Daxiangzhuan over het hexagram Xian

De Daxiangzhuan (Commentaar op het Grote Beeld) zegt:

"Boven op de berg een meer: Xian. De edele ontvangt anderen met een leeg hart."

Dit ontleent zijn betekenis aan het hexagrambeeld en is reeds kort besproken. Laten wij het nu uitvoeriger behandelen.

"Boven op de berg een meer": de berg is Gen, het meer is Dui. Het meer bevindt zich boven op de berg; dan moet er in de berg een holle ruimte zijn om het water te bevatten. Zou de berg massief en zonder spleten zijn, dan zou het water zich nergens kunnen verzamelen tot een meer. Wanneer er boven op de berg een meer is, moet de berg wel hol zijn.

"De edele ontvangt anderen met een leeg hart": de edele schouwt het beeld van het meer boven op de berg en leert de weg van het lege ontvangen. "Leeg ontvangen" wil zeggen: zijn hart legen om de meningen, gevoelens en noden van anderen te ontvangen. Slechts wie het hart ledig houdt, kan in resonantie treden; slechts wie open van geest is, kan anderen ontvangen.

Vraag: welke relatie bestaat er tussen leeg ontvangen en resonantie$24

De voorwaarde voor resonantie is ledigheid van het hart. Is het hart vol, verstopt door vooroordelen, eigenbelang en starheid, dan kan niets van buiten binnendringen en kan de resonantie van de ander niet doordringen. Het is als een vat dat reeds vol is: er kan geen nieuw water meer in worden gegoten. Ledigheid is de voorwaarde voor resonantie; ontvankelijkheid de voorwaarde voor doorstroming.

Hoofdstuk 11 van de Laozi zegt:

"Dertig spaken ontmoeten elkaar in een naaf; dankzij het niets daarin heeft het wiel zijn nut. Men kneedt klei tot een vat; dankzij het niets daarin heeft het vat zijn nut. Men hakt deuren en vensters voor een kamer; dankzij het niets daarin heeft de kamer haar nut. Daarom: het zijnde geeft voordeel; het niet-zijnde geeft nut."

Het niets (de lege ruimte) is waar het nut zich bevindt. Het nut van wiel, vat en kamer schuilt in de lege ruimte erin. Op dezelfde wijze schuilt de resonantie van het menselijk hart in de ledigheid van dat hart.

Ook de Meester hechtte in zijn studie waarde aan de weg van het lege ontvangen. De Lunyu, hoofdstuk Zihan, vermeldt:

"De Meester onthield zich van vier dingen: geen willekeurige speculatie, geen absoluut oordeel, geen koppige starheid, geen zelfzucht."

Geen speculatie, geen absoluutheid, geen starheid, geen zelfzucht: dit zijn alle vier deugden van het lege hart. Een leeg hart kan anderen ontvangen; wie anderen ontvangt, kan in resonantie treden; wie in resonantie treedt, kan zaken tot stand brengen. Het "lege ontvangen" van het hexagram Xian en de "vier onthoudingen" van de Meester zijn in werkelijkheid twee zijden van eenzelfde principe.

Paragraaf 4: Gedetailleerde analyse van de zes lijnuitspraken van het hexagram Xian

Het hexagram Xian heeft zes lijnen, van onder naar boven: eerste zes (chuliu), zes op de tweede plaats (liu'er), negen op de derde (jiusan), negen op de vierde (jiusi), negen op de vijfde (jiuwu) en bovenste zes (shangliu). Elke lijnuitspraak draagt diepe betekenis.

Eerste zes: "Xian resoneert met zijn grote teen."

De Xiangzhuan zegt: "Xian resoneert met zijn grote teen: zijn wil is gericht op het buitenwaartse."

De grote teen is het laagste punt van het menselijk lichaam. Het hexagram Xian spreekt over resonantie, die van onderaf begint. De eerste zes bevindt zich op de laagste positie van het hexagram, als de teen van het lichaam. De teen beweegt en wil gaan; de wil is op het buitenwaartse gericht. Aan het begin van resonantie is er een zachte aanzet tot beweging, als de teen die beweegt terwijl het hele lichaam op het punt staat te gaan.

Waarom begint resonantie bij de voet$25

De weg van resonantie verloopt van onder naar boven, van het subtiele naar het manifeste, van het nabije naar het verre. Het Xicizhuan zegt:

"Het begin is moeilijk te kennen; het einde is gemakkelijk te kennen. De eerste uitspraak benadert het; uiteindelijk voltooit zij het aan het einde."

De uitspraak van de eerste lijn betreft het allereerste ontluiken. Het ontluiken van resonantie is als het zachte bewegen van de teen — hoewel subtiel, mag het niet worden genegeerd.

Zes op de tweede plaats: "Xian resoneert met zijn kuit. Onheil. Stilzitten brengt geluk."

De Xiangzhuan zegt: "Hoewel er onheil is, brengt stilzitten geluk: meegaandheid schaadt niet."

De kuit is het vlezige deel van het onderbeen. Op de tweede lijn is de resonantie van de teen naar de kuit gestegen. Maar de uitspraak spreekt van "onheil" — waarom$26

De kuit volgt de voet in zijn beweging en handelt niet zelfstandig. De zes op de tweede plaats is yin en zacht en neemt de middelste positie in; zou zij de eerste lijn gedachteloos volgen, dan verliest zij haar standvastigheid. Niet op zijn plaats blijven en roekeloos bewegen leidt tot onheil. Maar wie blijft zitten en niet beweegt, en met de deugd van zachte meegaandheid op zijn plaats blijft, vindt geluk.

Deze lijn leert ons: hoewel resonantie waarde hecht aan wederzijdse beantwoording, mag men niet blindelings volgen. Wanneer men moet bewegen, beweegt men; wanneer men moet stilstaan, staat men stil. Het midden houden en standvastig zijn — dat is de rechte weg van resonantie.

Negen op de derde: "Xian resoneert met zijn dij. Houdt vast aan hetgeen het volgt. Voortgaan brengt berouw."

De Xiangzhuan zegt: "Xian resoneert met zijn dij: ook hier blijft men niet op zijn plaats. De wil is gericht op het volgen van anderen; hetgeen men vasthoudt, is laag."

De dij is het bovenbeen. Negen op de derde is yang op een yang-positie: hard maar niet in het midden. De resonantie reikt tot de dij, alsof het bovenbeen wil gaan, maar het bovenbeen beweegt in navolging van de voet en kan niet zelfstandig handelen. Wie hardnekkig wil volgen en voortgaat, zal berouw ondervinden.

Deze lijn benadrukt verder: resonantie vereist een zelfstandig hart; men mag niet eindeloos navolgen. Wie zijn wil richt op het volgen van anderen en geen eigen inzicht bezit, wiens houvast in het lage ligt (namelijk het volgen van de onderste lijnen) — diens resonantie is niet van hoge kwaliteit.

Negen op de vierde: "Standvastigheid brengt geluk; berouw verdwijnt. Onrustig heen en weer; metgezellen volgen uw gedachten."

De Xiangzhuan zegt: "Standvastigheid brengt geluk, berouw verdwijnt: de resonantie heeft nog geen schade aangericht. Onrustig heen en weer: het is nog niet tot volle glorie gekomen."

Negen op de vierde bevindt zich aan het begin van het bovenste trigram, op de positie van het hart (het midden van het lichaam, waar het hart zich bevindt). Het hart is de meester van de resonantie. Maar de resonantie op de vierde lijn is "onrustig heen en weer" — de geest is onbestendig, aarzelend, heen en weer gaand. Dit is geen grote resonantie maar een kleine; geen rechte resonantie maar een persoonlijke. Hoewel er gelijkgezinden zijn die zijn gedachten volgen, kan hij uiteindelijk zijn deugd niet tot volle glorie brengen.

Hier dient dieper gevraagd te worden: waarom is het juist op de positie van het hart dat er "onrustig heen en weer" gaat$27

Het hart is weliswaar de meester van de resonantie, maar het is ook de plaats waar persoonlijke verlangens verwarring stichten. Wanneer het hart belast is door materieel verlangen, met duizend-en-een gedachten heen en weer gaand, dan is het juist minder zuiver dan de eenduidige teen of de bestendige kuit. Dit dient als waarschuwing: in de weg van resonantie dient het hart stil en leeg te zijn, niet verstoord door verlangens.

De Guanzi, hoofdstuk Neiye (Inwendige Cultivering), zegt:

"Wanneer het hart recht is in het midden, vinden alle dingen hun juiste maat."

En verder:

"In het hart is nog een hart. Het denken gaat vooraf aan het woord; na het denken komt de vorm; na de vorm komt het overdenken; na het overdenken komt het weten."

De werking van het hart vereist dat men, voorafgaand aan alle overwegingen, een meester in het hart vestigt en het niet toelaat dat onrust regeert. Het "onrustig heen en weer" van negen op de vierde is precies het beeld van een hart zonder meester.

Negen op de vijfde: "Xian resoneert met zijn rugvlees. Geen berouw."

De Xiangzhuan zegt: "Xian resoneert met zijn rugvlees: de wil is gericht op het uiterste."

Het rugvlees (mei) is het vlees van de rug. Negen op de vijfde neemt de erepositie in; yang op een yang-positie, krachtig, in het midden en rechtschapen. Maar de resonantie beperkt zich tot de rug — de rug bevindt zich in het midden van het lichaam, niet zichtbaar van voren, niet bereikbaar van achteren, op de grens tussen beweging en stilstand.

De resonantie van negen op de vijfde is niet naar buiten gericht maar naar binnen, volgt niet het verlangen maar de wil. Hoewel het niet het begin van beweging heeft als de eerste zes, noch de onrust van negen op de vierde, is er toch geen berouw. Dit is een resonantie van het bewaren van het midden — onpartijdig, zonder afwijking; hoewel zij niet krachtig naar buiten resoneert, bewaart zij zichzelf zonder falen.

Bovenste zes: "Xian resoneert met zijn kaken, wangen en tong."

De Xiangzhuan zegt: "Xian resoneert met zijn kaken, wangen en tong: de mond stroomt over van woorden."

Kaken, wangen en tong behoren tot de mond. De bovenste zes bevindt zich aan het einde van het hexagram; de resonantie is tot haar uiterste punt gekomen en wordt tot woorden.

Deze lijn heeft twee lagen van betekenis:

Ten eerste: wanneer resonantie haar hoogtepunt bereikt, uit zij zich in woorden. Op het hoogtepunt van resonantie kan deze niet worden ingehouden en moet zij zich in taal uiten. Dit is een natuurlijk principe dat niet met geweld kan worden gestopt.

Ten tweede: overmatig spreken is niet de ware resonantie. "De mond stroomt over van woorden" — eindeloos praten, door middel van woorden proberen met anderen te resoneren, is geen ware resonantie. Ware resonantie zetelt in het hart, niet in de mond. Wie door middel van de tong resonantie zoekt, bevindt zich reeds op het doodlopende spoor van de resonantie.

De volgorde van deze zes lijnen, van onder naar boven, van de grote teen tot kaken, wangen en tong, correspondeert precies met het menselijk lichaam van onder naar boven. Dit is de methode van "het beeld ontlenen aan het lichaam" — een zeer oude methode. De wijzen der oudheid beschouwden het menselijk lichaam als een microkosmos en hemel en aarde als een macrokosmos; microkosmos en macrokosmos resoneren met elkaar. Dat het hexagram Xian de verschillende lichaamsdelen laat corresponderen met de verschillende stadia van resonantie, kan worden beschouwd als een belangrijke uiting van de oude "lichaamsfilosofie".

De zes lijnen als geheel beschouwd:

De rechte weg van resonantie mag niet te haastig zijn (bij de eerste zes volstaat een subtiele beweging van de teen), mag niet blindelings volgen (de kwaal van zes op de tweede en negen op de derde), mag niet onbestendig van geest zijn (de kwaal van negen op de vierde), mag niet star en ontoegankelijk zijn (het lichte gebrek van negen op de vijfde), en mag niet oppervlakkig in woorden blijven hangen (het uiterste van de bovenste zes). Kort samengevat: resonantie dient een leeg hart als grondslag te hebben, het midden en het rechte als toepassing, het onopzettelijke als kunst, en volharding als verdienste. Dit is de grote strekking van de zes lijnen.

Hoofdstuk 3: "Het Xian van de Yi toont man en vrouw" — waarom toont juist het hexagram Xian man en vrouw

Paragraaf 1: De interpretatie van het karakter "zien" (tonen)

"Het Xian van de Yi toont (jian) man en vrouw" — dit karakter jian dient te worden gelezen als xian, in de zin van "verschijnen", "zich tonen". In het pre-Qin schrift wordt jian vaak gebruikt in de betekenis van xian (verschijnen). In de Lunyu, hoofdstuk Yanghuo: "Yanghuo wilde de Meester ontmoeten (jian)" — hier heeft jian de betekenis "ontmoeten". En "bij een zons- of maansverduistering ziet (jian) iedereen het" (Lunyu, Zizhang) — hier heeft jian de betekenis "waarnemen". Bij "Xian toont (jian) man en vrouw" daarentegen heeft het de betekenis "tonen" — het hexagram Xian van de Yi toont de weg van man en vrouw.

Maar waarom wordt er uitsluitend gezegd dat "Xian man en vrouw toont"$28 Zijn er onder de 64 hexagrammen niet ook andere die de weg van man en vrouw betreffen$29

Uiteraard. Het hexagram Jiaren (boven Xun, onder Li) behandelt eveneens de huiselijke orde; de Tuanzhuan ervan zegt:

"Jiaren (Het Gezin): de vrouw neemt haar rechtmatige positie in het binnenwaartse in, de man zijn rechtmatige positie in het buitenwaartse. Dat man en vrouw hun rechtmatige positie innemen, is de grote gerechtigheid van hemel en aarde."

Het hexagram Guimei (boven Zhen, onder Dui) betreft eveneens huwelijkszaken. Het hexagram Jian (boven Xun, onder Gen) draagt eveneens de betekenis van het uithuwelijken van een dochter. En toch wordt uitsluitend het hexagram Xian aangeduid als het hexagram dat "man en vrouw toont". Waarom$30

Er zijn drie redenen:

Ten eerste: Xian staat aan het hoofd van het Onderste Boek en vormt het begin van de menselijke verhoudingen. De andere hexagrammen die man en vrouw betreffen — Jiaren, Guimei, Jian — zijn alle concrete uitwerkingen van de menselijke verhoudingen nadat deze zich reeds hebben ontvouwd. Alleen Xian bevindt zich op het beginpunt der menselijke verhoudingen en vormt de fundamentele presentatie van de weg van man en vrouw; daarom wordt er bijzonder gezegd "toont man en vrouw".

Ten tweede: Xian belichaamt op de meest zuivere wijze het wezen van de wisselwerking tussen man en vrouw. Xian heeft boven Dui (jongste dochter) en onder Gen (jongste zoon) — het is zuiver het beeld van man-vrouw-wisselwerking, zonder vermenging met andere verhoudingen als vader-zoon, broeder-broeder of vorst-onderdaan. Het hexagram Jiaren betreft de orde van het gehele gezin; Guimei betreft de riten van het huwelijk; Jian betreft de weg van geleidelijke voortgang. Alleen Xian handelt uitsluitend over resonantie en toont uitsluitend man en vrouw — zuiver en onvermengd.

Ten derde: de naam Xian wordt uitgelegd als "gan" (resonantie), en de kern van de weg van man en vrouw is juist "resonantie". De verbintenis van man en vrouw begint bij wederzijdse resonantie. Zonder resonantie geen verbintenis; zonder verbintenis geen huwelijk. Dat het hexagram Xian naar "resonantie" is vernoemd, onthult juist het kernwezen van de weg van man en vrouw.

Paragraaf 2: De "weg" van het huwelijk — de betekenis van "dao" in pre-Qin-context

"De weg van man en vrouw mag niet van het rechte pad afwijken" — dit karakter dao (weg) bezit in de pre-Qin-context een uiterst rijke betekenis.

Hoofdstuk 1 van de Laozi zegt:

"De weg die men als weg kan uitspreken, is niet de eeuwige Weg. De naam die men als naam kan noemen, is niet de eeuwige Naam."

Dit dao is het metafysische Dao, het wezen van het heelal.

Maar het dao in "de weg van man en vrouw" is niet zuiver metafysisch; het omvat tevens de betekenissen van wetmatigheid, norm, richtsnoer en pad.

De Lunyu, hoofdstuk Liren:

"Als ik 's morgens de Weg verneem, kan ik 's avonds sterven."

Dit dao is de hoogste waarheid van het menselijk bestaan.

Master Meng, Lilou I:

"De Weg is nabij, maar men zoekt hem in de verte; de zaak is gemakkelijk, maar men zoekt haar in het moeilijke. Wanneer ieder zijn ouders als ouders behandelt en zijn ouderen als ouderen eerbiedigt, dan is het rijk in vrede."

Dit dao is het gewone principe der menselijke verhoudingen.

"De weg van man en vrouw" is het fundamentele richtsnoer, de wetmatigheid en de norm tussen man en vrouw. De inhoud van deze weg omvat:

Ten eerste, resonantie: man en vrouw dienen met oprechtheid te resoneren en met het hart te communiceren. Ten tweede, elk op zijn rechtmatige plaats: man en vrouw hebben elk hun positie en hun taak, en dienen elk hun plaats in te nemen en hun weg te bewandelen. Ten derde, duurzaamheid: de weg van man en vrouw kan niet anders dan bestendig zijn; zij dient constant en onveranderlijk te blijven. Ten vierde, harmonie: tussen man en vrouw is harmonie het hoogste; hard en zacht vullen elkaar aan.

Deze vier aspecten vatten de basisinhoud van de weg van man en vrouw samen.

Paragraaf 3: "Mag niet van het rechte pad afwijken" — de diepe betekenis van "zheng" (recht)

"De weg van man en vrouw mag niet van het rechte pad afwijken." Het karakter zheng (recht) vormt de kern van de gehele zin.

De oorspronkelijke betekenis van zheng is samengesteld uit zhi (stilstaan) en yi (een). Stilstaan bij het ene is recht. Het ene staat voor: onpartijdig, zonder afwijking. Stilstaan bij het ene wil zeggen: vasthouden aan het rechte pad, niet afwijken.

In pre-Qin teksten komt het karakter zheng veelvuldig voor.

Het Shangshu, hoofdstuk Hongfan (De Grote Norm):

"Zonder partijdigheid, zonder helling — volg de gerechtigheid van de koning. Zonder persoonlijke voorkeuren — volg de weg van de koning. Zonder persoonlijke afkeuren — volg het pad van de koning. Zonder partijdigheid, zonder factie — de weg van de koning is wijd en open. Zonder factie, zonder partijdigheid — de weg van de koning is vlak en effen. Zonder omkering, zonder scheefheid — de weg van de koning is recht en oprecht."

Dit spreekt over het "rechte" van de koninklijke weg: onpartijdig, zonder factie, in het midden, recht en vlak.

De Lunyu, hoofdstuk Yanyuan:

"Ji Kangzi vroeg de Meester naar het bestuur. De Meester antwoordde: 'Bestuur is rechtheid. Wanneer gij met rechtheid voorgaat, wie zou dan niet recht zijn$31'"

"Bestuur is rechtheid" — het wezen van de politiek is rechtheid. En het begin van rechtheid ligt in de rechtheid van de bestuurder zelf. Passen wij dit principe toe op het gezinsniveau, dan is de "rechtheid" van de weg van man en vrouw gelegen in het feit dat beide echtelieden elk hun eigen persoon, positie en gedrag recht houden.

Vraag: waarom mag de weg van man en vrouw "niet van het rechte pad afwijken"$32 Waarom deze krachtige dubbele ontkenning$33

"Mag niet niet" (bu ke bu) drukt absolute noodzaak uit. Dergelijke dubbele ontkenningen worden in pre-Qin teksten doorgaans gebruikt voor de belangrijkste en meest dringende zaken.

Waarom is de weg van man en vrouw zo belangrijk dat zij "niet van het rechte pad mag afwijken"$34

Ten eerste: het huwelijk is het begin van de vijf verhoudingen. De vijf verhoudingen zijn: vorst en onderdaan, vader en zoon, man en vrouw, oudere en jongere broeder, en vrienden. Het huwelijk bevindt zich te midden van de vijf verhoudingen en is in werkelijkheid hun wortel. Zonder huwelijk geen vader-zoon; zonder vader-zoon geen broederschap; zonder huwelijk, vader-zoon en broederschap geen vorst-onderdaan of vriendschap. De rechtheid van het huwelijk is derhalve het fundament van alle menselijke orde. Wanneer het fundament niet recht is, stort het bouwwerk daarboven in.

Ten tweede: het huwelijk is de wortel van de huiselijke orde. Het gezin is de basis van het land. Wanneer de huiselijke orde recht is, is de landsorde recht; wanneer de huiselijke orde verkeerd is, is de landsorde verkeerd. En of de huiselijke orde al dan niet recht is, hangt in de eerste plaats af van het huwelijk. Wanneer man en vrouw in harmonie zijn, bloeit de huiselijke orde; wanneer man en vrouw gescheiden zijn, verwelkt zij.

Ten derde: tussen man en vrouw is het het gemakkelijkst het rechte pad te verliezen. Tussen man en vrouw worden de hartstochten gewekt; het is uiterst gemakkelijk te vervallen in losbandigheid. Juist daarom benadrukten de wijzen bijzonder "mag niet van het rechte pad afwijken", als waarschuwing.

De Shijing, ode Siqi uit de Daya:

"Denk aan de waardige Tairen, moeder van Koning Wen. Denk aan de lieftallige Zhou Jiang, vrouwe van het hoofdstedelijke huis. Taisi zette de schone klank voort — en zo kwamen er honderd zonen."

Tairen was de moeder van Koning Wen; Taisi was de gemalin van Koning Wen. De waardigheid (qi, dat wil zeggen zhai, eerbiedige ingetogenheid) van Tairen en het voortzetten van haar deugd door Taisi — dit is het toonbeeld van een rechte weg van man en vrouw. De opkomst van Zhou begon bij de deugd van de koninklijke gemalinnen. Wanneer de deugd van de gemalinnen recht is, dan verbreidt de transformerende invloed van de koninklijke weg zich.

Omgekeerd, de Shijing, ode Zhanyang uit de Daya:

"Een wijs man bouwt een stad; een wijze vrouw doet haar instorten. Ach, die wijze vrouw — zij is als een uil, als een kiekendief. Een vrouw met een lange tong is de trap naar het onheil. Wanorde daalt niet neer uit de hemel; zij wordt geboren uit een vrouw."

Deze ode hekelt het feit dat Koning You van Zhou zijn concubine Baosi begunstigde (hoewel de exacte datering van deze ode omstreden is, is het bezorgde besef dat zij uitdrukt zeer oprecht). Een wijze vrouw die niet het rechte pad bewandelt, wordt de trap naar het onheil.

Daarom is de uitspraak dat de weg van man en vrouw "niet van het rechte pad mag afwijken" een waarschuwend woord dat de wijzen uitspraken op grond van de lessen der geschiedenis.

Middelste Deel: "De wortel van vorst en onderdaan, vader en zoon" — de ethische uitwerking van de weg van man en vrouw

Hoofdstuk 4: Waarom is het huwelijk "de wortel van vorst en onderdaan, vader en zoon"

Paragraaf 1: De diepe betekenis van "ben" (wortel) en de pre-Qin theorie van wortel en tak

"De weg van man en vrouw mag niet van het rechte pad afwijken; zij is de wortel van vorst en onderdaan, vader en zoon." Dit karakter ben (wortel) is geen oppervlakkig woord; het draagt een uiterst diepe filosofische inhoud.

De schriftvorm van ben bestaat uit mu (boom) met een streep eronder die de plaats van de wortels aanwijst. Ben is de wortel. Zoals een boom zijn wortels heeft, en dan pas een stam, takken, bladeren, bloemen en vruchten kan hebben: diepe wortels brengen weelderig loof voort; verdorde wortels doden de boom.

In het pre-Qin-denken vormt het onderscheid tussen "wortel en tak" (benmo) een belangrijk thema.

De Lunyu, hoofdstuk Xue'er, vermeldt de woorden van meester You:

"De edele wijdt zich aan de wortel. Is de wortel gevestigd, dan ontstaat de Weg. Kinderlijke piëteit en broederlijke eerbied — zijn zij niet de wortel van menselijkheid (ren)$1"

Meester You beschouwt kinderlijke piëteit en broederlijke eerbied als de wortel van ren. En de beoefening van piëteit en eerbied vindt allereerst plaats in het gezin. De kernverhouding binnen het gezin is die van man en vrouw en van ouder en kind.

De acht stappen van de Daxue: het onderzoeken der dingen, het verwerven van kennis, het oprecht maken van de intentie, het recht maken van het hart, het cultiveren van het zelf, het ordenen van het gezin, het besturen van het land, het vrede brengen aan het rijk. Daarin gaat "het ordenen van het gezin" vooraf aan "het besturen van het land", en "het cultiveren van het zelf" aan "het ordenen van het gezin". En de eerste taak van het ordenen van het gezin is de rechtheid van het huwelijk.

Master Meng, Lilou I:

"De wortel van het rijk is in het land; de wortel van het land is in het gezin; de wortel van het gezin is in het zelf."

Rijk — land — gezin — zelf: in deze reeks is het "gezin" de wortel van het "land". En de innerlijke structuur van het gezin heeft het huwelijk als kern. Dat wordt gezegd "het huwelijk is de wortel van vorst en onderdaan, vader en zoon" is dus in zijn logica uiterst helder.

Paragraaf 2: Van "het huwelijk" naar "vader en zoon" — de keten van voortplanting

Waarom is het huwelijk de wortel van de verhouding vader-zoon$2 Dit is het meest directe en gemakkelijk te begrijpen punt.

Man en vrouw verbinden zich en er komt nageslacht; is er nageslacht, dan is er de verhouding vader-zoon. Dit is de natuurlijke orde, zonder enige twijfel.

Maar op een dieper niveau geldt: wanneer de weg van man en vrouw recht is, dan is ook de verhouding vader-zoon recht. Waarom$3

Ten eerste: de rechtheid van het huwelijk waarborgt de zuiverheid van de afstamming. In de oude patrilineaire maatschappij was het onderscheid tussen wettige en bijvrouw-kinderen (di-shu) van het allergrootste belang. Wanneer man en vrouw zich langs het rechte pad verbinden, is de herkomst van het nageslacht duidelijk en kan de patrilineaire orde worden gehandhaafd.

De Zuozhuan (Commentaar van Zuo), het eerste jaar van Hertog Yin, vermeldt de zaak van Hertog Zhuang van Zheng:

"Aanvankelijk nam Hertog Wu van Zheng een vrouw uit Shen, genaamd Wu Jiang. Zij baarde Hertog Zhuang en Gong Shuduan. Hertog Zhuang werd in een moeilijke bevalling geboren, wat moeder Jiang deed schrikken; daarom noemde zij hem 'Wusheng' (moeilijke geboorte) en haatte hem van toen af. Zij beminde Gong Shuduan en wenste hem als opvolger aan te wijzen. Herhaaldelijk vroeg zij dit aan Hertog Wu, maar hij stond het niet toe."

Wu Jiang haatte Hertog Zhuang vanwege zijn moeilijke geboorte en beminde Gong Shuduan bij voorkeur — dit is een uiting van een niet-rechte weg van man en vrouw. De moeder uit persoonlijke genegenheid de een boven de ander stellen, de vader niet in staat de orde van het gezin te handhaven: uiteindelijk leidt dit tot broedermoord. Dit voorbeeld toont ondubbelzinnig: wanneer de weg van man en vrouw niet recht is, raakt ook de verhouding vader-zoon (inclusief moeder-zoon) uit haar voegen.

Ten tweede: de rechtheid van het huwelijk biedt de kinderen een goede opvoedingsomgeving. De strengheid van de vader en de mildheid van de moeder — hard en zacht vullen elkaar aan — en de kinderen die daarin opgroeien, nemen van nature de rechte weg over.

De Shijing, ode Liao'e uit de Xiaoya:

"Vader, gij hebt mij verwekt; moeder, gij hebt mij gezoogd. Gij hebt mij gekoesterd en gestreeld, mij grootgebracht en gevoed. Gij hebt naar mij omgezien en mij weer opgenomen, mij gedragen bij het in- en uitgaan. De weldaad die ik u wil vergelden — zij is oneindig als de hemel."

Verwekt door de vader, gezoogd door de moeder — een weldaad als de hemel. Deze volledige gezinsopvoeding veronderstelt de rechtheid van het huwelijk. Wanneer man en vrouw niet in harmonie zijn, ontbreekt het aan opvoeding; wanneer man en vrouw gescheiden zijn, hebben de kinderen geen houvast.

Ten derde: de rechtheid van het huwelijk vestigt de fundamentele orde van "binnen en buiten" en "hoog en laag" in het gezin. De vader is het hoofd van het gezin; de moeder is de wijze hulp in het binnenwaartse. Wanneer deze orde eenmaal is gevestigd, kunnen de verhouding vader-zoon (de vader onderwijst, de zoon is piëteus) en de verhouding broeder-broeder (de oudere broeder is vriendelijk, de jongere eerbiedwaardig) daaruit worden afgeleid.

Paragraaf 3: Van "het huwelijk" naar "vorst en onderdaan" — het principe van uitbreiding

Waarom is het huwelijk de wortel van de verhouding vorst-onderdaan$4 Dit is een complexer verband dan dat met de vader-zoon-verhouding en vergt uitvoerige bespreking.

Ten eerste, vanuit historisch-genetisch oogpunt. De eerste sociale organisatie van de mensheid is het gezin. De uitbreiding van het gezin leidt tot de clan; de vereniging van clans tot de stam; de eenwording van stammen tot de staat. In dit proces wordt de orde van het gezin — het onderscheid van man en vrouw, de genegenheid van vader en zoon, de rangorde van oud en jong — geleidelijk uitgebreid tot maatschappelijke orde — de gerechtigheid van vorst en onderdaan, de rangen van boven en onder.

De Guoyu (Uitspraken der Staten), Luyu I:

"Het volk — drie dingen zijn groot, de wortel van het land, de weg van man en vrouw."

Hoewel de tekst hier mogelijk lacuneus is, is de bedoeling dat "de weg van man en vrouw" de "wortel van het land" vormt, volkomen duidelijk.

Ten tweede, vanuit analogieredenering. In het pre-Qin-denken is het principe van de isomorfie van gezin en staat (jiaguo tongzou) wijdverbreid.

Master Meng, Lilou I:

"De mensen hebben een vast gezegde; allen zeggen 'het rijk, het land, het gezin'. De wortel van het rijk is in het land; de wortel van het land is in het gezin; de wortel van het gezin is in het zelf."

Isomorfie van gezin en staat betekent dat het relatiepatroon binnen het gezin rechtstreeks kan worden uitgebreid tot het relatiepatroon in de staat. Tussen man en vrouw geldt: de man leidt en de vrouw ondersteunt, de man is hard en de vrouw zacht, de man is buitenwaarts en de vrouw binnenwaarts. Breiden wij dit patroon uit, dan wordt het de verhouding vorst-onderdaan: de vorst leidt en de onderdaan ondersteunt, de vorst is verheven en de onderdaan bescheiden, de vorst bestuurt en de onderdaan volgt.

Hier dient echter bijzonder te worden opgemerkt: de pre-Qin analogie "huwelijk -> vorst en onderdaan" is geenszins de verstarde latere opvatting van "de man is de leidsman van de vrouw -> de vorst is de leidsman van de onderdaan" als onderdrukkingsrelatie. In het pre-Qin-denken ligt de kern van de weg van man en vrouw in "resonantie" — wederzijdse beroering, wederzijdse beantwoording. Op dezelfde wijze ligt de kern van de weg van vorst en onderdaan eveneens in "resonantie" — de vorst raakt de onderdaan met oprechtheid, de onderdaan beantwoordt de vorst met trouw.

De Lunyu, hoofdstuk Bayi:

"Hertog Ding vroeg: 'Hoe dient de vorst zijn onderdaan te gebruiken en de onderdaan zijn vorst te dienen$5' De Meester antwoordde: 'De vorst dient zijn onderdaan te gebruiken volgens de riten; de onderdaan dient zijn vorst te dienen met trouw.'"

Tussen vorst en onderdaan resoneren riten en trouw met elkaar; het is geen eenzijdige onderdrukking en onderwerping. Dit komt precies overeen met de strekking van het hexagram Xian: "de twee krachten resoneren en beantwoorden elkaar wederzijds".

Ten derde, vanuit het oogpunt van deugdcultivering. Wie de weg van het huwelijk kan rechthouden, bezit reeds een basis voor zelfcultivering. Wie het gezin kan ordenen, kan bij uitbreiding ook het land ordenen.

De Daxue zegt:

"Dat het besturen van het land noodzakelijk het ordenen van het gezin vereist, wil zeggen: wie zijn eigen gezin niet kan onderwijzen en toch anderen wil onderwijzen — zo iemand bestaat niet. Daarom vestigt de edele, zonder zijn huis te verlaten, het onderwijs in het land. Kinderlijke piëteit dient om de vorst te dienen; broederlijke eerbied dient om de ouderen te dienen; ouderlijke goedheid dient om het volk te leiden."

Piëteit toegepast in het dienen van de vorst, broederlijke eerbied in het dienen van de ouderen, ouderlijke goedheid in het leiden van het volk — de deugdcultivering in het gezin wordt rechtstreeks omgezet in politieke bekwaamheid. En het vertrekpunt van die gezinsdeugd is de rechtheid van het huwelijk.

Ten vierde, vanuit de praktische politieke ervaring. In de pre-Qin-geschiedenis tonen talrijke voorbeelden aan dat de vraag of de weg van het huwelijk van een vorst al dan niet recht is, rechtstreeks van invloed is op orde en wanorde in het land. Dit wordt in het deel "Historische voorbeelden" uitvoerig besproken.

Paragraaf 4: De bronnen van het denken over "de wortel" in de pre-Qin-periode

Het denkbeeld "het huwelijk is de wortel van vorst en onderdaan, vader en zoon" heeft brede wortels in pre-Qin teksten.

I. De uiteenzetting in het Xuguazhuan:

Reeds eerder aangehaald:

"Nadat er hemel en aarde zijn, zijn er de tienduizend dingen; nadat er de tienduizend dingen zijn, zijn er man en vrouw; nadat er man en vrouw zijn, is er het huwelijk; nadat er het huwelijk is, zijn er vader en zoon; nadat er vader en zoon zijn, zijn er vorst en onderdaan; nadat er vorst en onderdaan zijn, is er boven en onder; nadat er boven en onder is, hebben riten en gerechtigheid hun plaats."

Dit is de meest systematische en volledige uiteenzetting. De logische keten luidt: hemel en aarde -> tienduizend dingen -> man en vrouw -> huwelijk -> vader en zoon -> vorst en onderdaan -> boven en onder -> riten en gerechtigheid.

II. De uiteenzetting van Master Meng:

Mengzi, Teng Wen Gong I:

"Het is de weg van de mens dat hij, wanneer hij genoeg te eten en warm genoeg gekleed is en in gemak woont maar zonder onderwijs, dicht bij het dierlijke komt. De wijze maakte zich hierover zorgen en stelde Qi aan als minister van onderwijs, om het volk de menselijke verhoudingen te leren: tussen vader en zoon genegenheid, tussen vorst en onderdaan gerechtigheid, tussen man en vrouw onderscheid, tussen oud en jong rangorde, tussen vrienden trouw."

Hoewel hier "genegenheid tussen vader en zoon" op de eerste plaats staat, neemt "onderscheid tussen man en vrouw" een centrale positie in onder de vijf verhoudingen, en logisch gezien is het onderscheid van man en vrouw de voorwaarde voor de genegenheid van vader en zoon en de rangorde van oud en jong. Qi was minister van onderwijs onder Shun; het onderwijzen van de menselijke verhoudingen vormt de oorsprong van de beschaving der oudheid.

III. De uiteenzetting in de Liji, Hunyi:

"Wanneer man en vrouw onderscheiden zijn, is er vervolgens gerechtigheid tussen echtgenoten; wanneer er gerechtigheid is tussen echtgenoten, is er vervolgens genegenheid tussen vader en zoon; wanneer er genegenheid is tussen vader en zoon, is er vervolgens rechtheid tussen vorst en onderdaan. Daarom wordt gezegd: de huwelijksrite is de wortel van alle riten."

"De huwelijksrite is de wortel van alle riten" — het huwelijk is de grondslag van het gehele rituele stelsel. Dit komt volkomen overeen met de stelling dat "het huwelijk de wortel van vorst en onderdaan, vader en zoon is".

IV. De uiteenzetting in de Liji, Zhongyong (Het Onveranderlijke Midden):

"De weg van de edele heeft zijn begin bij man en vrouw. Op haar hoogtepunt doorgrondt zij hemel en aarde."

Deze woorden zijn uiterst treffend. "Heeft zijn begin bij man en vrouw" — het vertrekpunt van de weg van de edele is het huwelijk. "Op haar hoogtepunt doorgrondt zij hemel en aarde" — doorgetrokken tot het uiterste kan men de principes van hemel en aarde doorschouwen. Van het huwelijk tot hemel en aarde, van het nabije tot het verre, van het kleine tot het grote — dit is precies het principe van "wortel en tak".

V. De uiteenzetting van Master Xun:

Xunzi, hoofdstuk Dalue:

"Het Xian van de Yi toont man en vrouw. De weg van man en vrouw mag niet van het rechte pad afwijken; zij is de wortel van vorst en onderdaan, vader en zoon. Xian is gan (resonantie): het hoge daalt af naar het lage, de man buigt voor de vrouw, het zachte boven en het harde onder."

Dit is precies de tekst die wij bespreken. Deze passage staat in het hoofdstuk Dalue van de Xunzi en vormt een aanhaling en uitwerking van de Yi-exegese door Master Xun (of zijn school).

Dat Master Xun deze passage aanhaalt zonder bezwaar, toont aan dat het denkbeeld "het huwelijk is de wortel van vorst en onderdaan, vader en zoon" in het late Warring States-tijdperk reeds een gedeelde overtuiging was van de confuciaanse school. Master Xun staat bekend om zijn strenge logica; dat hij deze woorden aanhaalt zonder commentaar, bewijst dat deze betekenis in de academische wereld van die tijd breed werd erkend.

Paragraaf 5: De filosofische diepte van het denken over "de wortel"

De stelling "het huwelijk is de wortel van vorst en onderdaan, vader en zoon" is niet slechts een sociologisch of ethisch oordeel, maar bergt diepe filosofische inhoud.

Ten eerste belichaamt zij de pre-Qin-methode van "van zichzelf uit reiken naar anderen".

Pre-Qin-denkers waren er doorgaans van overtuigd dat het kennen van de wereld dient uit te gaan van de meest nabije, meest fundamentele ervaring, en geleidelijk dient te worden uitgebreid naar een breder bereik.

Master Meng, Jinxin I:

"Alle dingen zijn in mij aanwezig. Tot mezelf terugkeren en oprecht zijn — er is geen grotere vreugde. Met kracht vergevingsgezindheid beoefenen — er is geen kortere weg naar menselijkheid."

"Alle dingen zijn in mij aanwezig" — alle principes zijn inherent aan het zelf. "Tot mezelf terugkeren en oprecht zijn" — bij zichzelf te rade gaan en eerlijk met zichzelf omgaan. "Met kracht vergevingsgezindheid beoefenen" — van zichzelf uit reiken naar anderen en de weg van de menselijkheid bewandelen. Uitgaan van het zelf en uitbreiden naar gezin, maatschappij en het gehele rijk — dit is het grondpad van de pre-Qin epistemologie. En de meest kernachtige, meest fundamentele verhouding in het gezin is die van man en vrouw. Het huwelijk als wortel nemen en vandaaruit uitbreiden naar vader-zoon en vorst-onderdaan volgt precies dit pad.

Ten tweede belichaamt zij de pre-Qin-denkwijze van "het beeld nabij ontlenen aan het eigen lichaam".

Het Xicizhuan zegt:

"In de oudheid, toen Baoxi (Fuxi) het rijk bestuurde, keek hij omhoog en beschouwde de beelden aan de hemel, keek omlaag en beschouwde de patronen op aarde, beschouwde de tekens van vogels en dieren en de geschiktheid der aarde, nam nabij het beeld van zijn eigen lichaam en nam ver het beeld der dingen — en zo maakte hij de acht trigrammen, om de deugd van het goddelijke en het lichtende te doordringen en de gesteldheid der tienduizend dingen te ordenen."

"Nabij het beeld ontlenen aan het eigen lichaam" — uitgaan van het eigen lichaam. Het eigen lichaam is het vertrekpunt voor het kennen van de wereld; de meest nabije verhouding — het huwelijk — is het vertrekpunt voor het begrijpen van de maatschappelijke orde.

Ten derde belichaamt zij de kerngeest van de pre-Qin-filosofie van "voortdurende schepping" (shengsheng).

Het Xicizhuan zegt:

"De grote deugd van hemel en aarde heet: voortbrengen."

En:

"Voortdurend voortbrengen — dat noemen wij de Yi."

De onophoudelijke schepping van leven is de fundamentele geest van het heelal. En de meest directe belichaming van die levensschepping in de menselijke samenleving is de verbintenis van man en vrouw die nageslacht voortbrengt. Het huwelijk is het vertrekpunt van levensschepping en daarom de wortel van alle menselijke verhoudingen.

Hoofdstuk 5: Historische verificatie van "de wortel van vorst en onderdaan, vader en zoon"

Paragraaf 1: Positief voorbeeld — Keizer Yao huwelijkt zijn dochters uit om de deugd van Shun te toetsen

In de hoge oudheid wenste Keizer Yao het rijk over te dragen aan een deugdzaam man. Toen hij hoorde van de wijsheid van Yu Shun, wilde hij hem beproeven. Waarmee beproefde hij hem$6 Met zijn dochters.

Het Shangshu, hoofdstuk Yaodian:

"De Keizer zei: 'Laat mij hem beproeven! Geef hem mijn dochters ten huwelijk, en beschouw zijn gedrag jegens de twee vrouwen.' Hij zond zijn twee dochters af naar de oevers van de Gui-rivier, waar zij de echtgenoten van Yu werden. De Keizer zei: 'Wees eerbiedwaardig!'"

Yao huwelijkte zijn twee dochters — E Huang en Nu Ying — aan Shun uit, om Shuns gedrag op het gebied van het huwelijk te observeren. "Beschouw zijn gedrag jegens de twee vrouwen" — xing betekent hier: norm, model. Observeer hoe hij de twee vrouwen behandelt; daarmee observeert men zijn karakter en deugd.

Dit is het klassieke voorbeeld waarin "de weg van het huwelijk" wordt gebruikt om te beproeven of iemand "de deugd van vorst en onderdaan" bezit. De logica van Yao is: wie de weg van het huwelijk kan rechthouden, zijn echtgenote goed behandelt en zijn gezin in harmonie houdt, van die kan men afleiden dat hij ook de weg van vorst en onderdaan kan rechthouden en het rijk goed kan besturen.

Hoe reageerde Shun$7

Volgens de Shiji (Geschiedkundige Optekeningen) — hoewel Sima Qian uit de Han-dynastie stamt, baseerde hij zich grotendeels op pre-Qin overleveringen en bronnen — "ploegde Shun aan de voet van de berg Li, en de bewoners van de berg Li stonden allen hun akkerranden af; viste hij in het meer Lei, en de bewoners van het meer Lei stonden allen hun woonplaatsen af; maakte hij aardewerk aan de oever van de Gele Rivier, en het aardewerk was nimmer grof of slordig." Maar Shuns grootste beproeving lag in zijn gezin.

Shuns vader, de Blinde Man (Gusou), was koppig; zijn moeder was leugenachtig; zijn broer Xiang was arrogant. Het Shangshu, Yaodian:

"De zoon van de Blinde Man — de vader koppig, de moeder leugenachtig, Xiang arrogant — toch wist hij hen te harmoniseren door kinderlijke piëteit; oprecht en volhardend bracht hij hen tot verbetering, zonder dat zij tot het kwade vervielen."

In zo'n vijandige gezinsomgeving was Shun niettemin in staat door piëteit zijn ouders en broer te transformeren en hen van het grote kwaad af te houden.

En nadat Shun de twee gemalinnen E Huang en Nu Ying had gekregen, kon hij met hun hulp in het huishouden zijn gezinsleden des te beter leiden. Master Meng, Wanzhang I:

"Wanzhang vroeg: 'Shun ging naar het veld en riep klagend tot de hemel — waarom riep hij klagend$8' Master Meng antwoordde: 'Het was liefdevol verlangen.'"

"Wanzhang zei: 'Wanneer de ouders van iemand houden, verheugt hij zich en vergeet het niet; wanneer de ouders iemand haten, werkt hij hard en klaagt niet. Was Shun dan vertoornd$9'"

"Master Meng antwoordde: '... Grote piëteit is een leven lang naar de ouders verlangen; iemand van vijftig die nog verlangt — bij de grote Shun heb ik dat gezien.'"

Shuns piëteit verflauwde niet tot op hoge leeftijd. En de beoefening van die piëteit was onafscheidelijk van de samenwerking in zijn huwelijk. De wijsheid van E Huang en Nu Ying ondersteunde Shuns piëteus handelen en maakte het mogelijk de huiselijke orde te bewaren. De rechtheid van het huwelijk bevorderde de harmonie van vader en zoon, die op haar beurt Shun de kwalificatie verleende om het rijk te besturen.

Dit voorbeeld bewijst ondubbelzinnig: wanneer de weg van het huwelijk recht is, dan is de verhouding vader-zoon harmonieus, en dan slaagt de taak van vorst en onderdaan.

Paragraaf 2: Positief voorbeeld — de deugd van Koning Wen en Taisi

Het huwelijk van Koning Wen van Zhou en Taisi is het meest aangehaalde toonbeeld van het huwelijk in pre-Qin bronnen.

De Shijing, ode Daming uit de Daya:

"Het grote land had een dochter, stralend als een zuster van de hemel. Met het huwelijkscontract bevestigde hij het goede voorteken en haalde haar persoonlijk af aan de Wei-rivier. Hij liet boten als brug aanleggen — hoe glansrijk straalde het!"

Koning Wen haalde Taisi persoonlijk af aan de oever van de Wei-rivier en liet boten als brug aanleggen om haar te verwelkomen. Dit was een plechtig huwelijk, in overeenstemming met de strekking van "het huwen van een meisje brengt geluk".

De Shijing, ode Siqi uit de Daya, gaat nog uitvoeriger in:

"Denk aan de waardige Tairen, moeder van Koning Wen. Denk aan de lieftallige Zhou Jiang, vrouwe van het hoofdstedelijke huis. Taisi zette de schone klank voort — en zo kwamen er honderd zonen."

"Denk aan de waardige Tairen" — de eerbiedige ingetogenheid van Tairen (moeder van Koning Wen). "Denk aan de lieftallige Zhou Jiang" — de voortreffelijkheid van Tai Jiang (grootmoeder van Koning Wen). "Taisi zette de schone klank voort" — Taisi (gemalin van Koning Wen) zette de deugd van haar voorgangsters voort. "En zo kwamen er honderd zonen" — en zo werd het nageslacht talrijk.

Deze ode verbindt de deugd van drie generaties koninklijke gemalinnen — Tai Jiang, Tairen en Taisi — tot een ononderbroken lijn van "overlevering van deugd". Wanneer de deugd van de gemalinnen recht is, beinvloedt dit de rechtheid van de deugd van het nageslacht, die op haar beurt het bestuur van het land beinvloedt. Dit is een levendige belichaming van "het huwelijk is de wortel van vorst en onderdaan, vader en zoon".

Voorts wordt de Shijing, ode Guanju uit de Zhounan, traditioneel beschouwd als een lofzang op de deugd van de koninklijke gemalin:

"Roepend de visarenden, op het eiland in de rivier. De lieflijke, deugdzame vrouwe — een waardige gezellin voor de edele man."

De twee visarenden, mannetje en vrouwtje, roepen harmonisch samen — als zinnebeeld van de harmonie van man en vrouw. De lieflijke, deugdzame vrouwe is de waardige gezellin van de edele man. Dat deze ode aan het hoofd staat van de driehonderd oden van de Shijing is geen toeval.

De Meester sprak over de Oden:

"Guanju — vreugde zonder overdaad, droefheid zonder kwetsuur." (Lunyu, Bayi)

Vreugde zonder overdaad — blij zonder buitensporigheid; droefheid zonder kwetsuur — bedroefd zonder pijn. Dit is het toonbeeld van gevoelens die de juiste maat treffen, van een rechte weg van man en vrouw.

Dat Guanju aan het hoofd van de Shijing staat, is als het hexagram Xian aan het hoofd van het Onderste Boek. De Shijing opent met Guanju, de Yi met Xian — beide nemen het huwelijk als begin der menselijke verhoudingen.

De beschavende invloed van Koning Wen op het rijk begon bij zijn gezin. Het harmonische gezin van Koning Wen, de liefde tussen man en vrouw, de genegenheid tussen vader en zoon, de vriendschap tussen broeders — dit was het model voor het gehele rijk. Vanuit deze rechtheid van de huiselijke orde, uitgebreid tot het gehele land, werd het koninkrijk Zhou gevestigd.

De Shijing, ode Lin zhi Zhi uit de Zhounan:

"De hoef van de eenhoorn — hoe talrijk de prinsenzonen! Ach, de eenhoorn! Het voorhoofd van de eenhoorn — hoe talrijk de prinsengeslachten! Ach, de eenhoorn! De hoorn van de eenhoorn — hoe talrijk de prinsenstammen! Ach, de eenhoorn!"

De talrijkheid van prinsenzonen, -geslachten en -stammen (zhen zhen, beeld van overvloed), als het goede voorteken van de eenhoorn — dit alles vindt zijn oorsprong in de rechte weg van het huwelijk van Koning Wen en Taisi.

Paragraaf 3: Negatief voorbeeld — Jie van Xia en Meixi

De ondergang van Xia kwam door Jie. Het verval van Jie hing nauw samen met zijn begunstiging van Meixi (ook wel Moxi).

De Guoyu, Jinyu I:

"Weleer voerde Jie van Xia oorlog tegen het volk van Youshi, en het volk van Youshi gaf hem Meixi als vrouw. Meixi genoot zijn gunst, en zo verbond zij zich met Yi Yin en bracht Xia ten val."

Jie voerde oorlog tegen het volk van Youshi; het volk van Youshi bood Meixi aan om vrede te kopen. Jie ontving Meixi en begunstigde haar tot het uiterste, verwaarloosde de staatszaken en verwijderde de wijzen ten gunste van vleiers. Uiteindelijk ging de Xia-dynastie ten onder.

Hier dient dieper te worden gevraagd: lag het onheil van Meixi in de verdorvenheid van Meixi, of in de onrechtheid van Jie$10

Vanuit de filosofie van het hexagram Xian beschouwd, ligt het antwoord bij de onrechtheid van Jie. De weg van man en vrouw heeft rechtheid als grondslag. Jie begunstigde Meixi uit wellust en verloor het rechte pad. Het was niet Meixi die Xia ten val bracht; het was Jie die zelf Xia ten val bracht.

Master Xun, hoofdstuk Jiebi (Over Verblinding):

"De heersers der oudheid die verblind waren: Jie van Xia en Zhou van Yin. Jie was verblind door Moxi en Siguan en kende Guan Longfeng niet; zo werd zijn hart misleid en zijn gedrag ontregeld. Zhou was verblind door Daji en Feilian en kende Weizi Qi niet; zo werd zijn hart misleid en zijn gedrag ontregeld."

Jie was "verblind door Moxi" — door Meixi verblind. Dit karakter bi (verblinding) is uiterst belangrijk. Bi betekent: bedekken, verhullen. Jies hart werd door de schoonheid van Meixi verblind, zodat hij de wijsheid van Guan Longfeng niet kon zien. Dit is geen "resonantie" maar "verblinding".

De resonantie van het hexagram Xian heeft het lege ontvangen als grondslag. Ledigheid stelt in staat te bevatten; bevatten stelt in staat helder te zien. Jies hart was gevuld met begeerte; hij kon niet leeg ontvangen en kon daarom niet in resonantie treden met wijze ministers, maar werd verblind door een begunstigde vrouw.

De weg van het huwelijk niet recht -> de huiselijke orde niet recht -> de weg van vorst en onderdaan in wanorde -> de staat gaat ten onder. Deze keten manifesteert zich volledig in het geval van Jie van Xia.

Paragraaf 4: Negatief voorbeeld — Zhou van Yin en Daji

De ondergang van Yin kwam door Zhou (de laatste koning). De ondergang van Zhou hing nauw samen met zijn begunstiging van Daji.

Het Shangshu, hoofdstuk Mushi (Eedverklaring te Muye), vermeldt de eedverklaring van Koning Wu bij zijn veldtocht tegen Zhou:

"Nu luistert Koning Shou van Shang uitsluitend naar de woorden van een vrouw; in zijn verdwazing verwaarloost hij de offerdienst en beantwoordt haar niet; in zijn verdwazing verstoot hij de achtergelaten princes en broeders van koninklijken bloede. Hij verheft enkel de vele misdadigers en vluchtelingen uit de vier windstreken; hen begunstigt hij, hen bevordert hij, hen vertrouwt hij, hen gebruikt hij; hen maakt hij tot hoge ambtenaren. Zo tyranniseert hij het volk en bedrijft hij misdaad in de stad Shang."

"Uitsluitend naar de woorden van een vrouw luisteren" — de "vrouw" hier is Daji. Koning Zhou luisterde in alles naar Daji, verwaarloosde de offerdienst, verstootte zijn verwanten, stelde misdadigers aan en tiranniseerde het volk. Dit is de meest extreme uiting van een niet-rechte weg van man en vrouw.

De Lunyu, hoofdstuk Taibo:

"Koning Wu zei: 'Ik heb tien bekwame ministers.' De Meester zei: 'Talent is schaars — is het niet zo$11 In het tijdperk van Tang en Yu was het op zijn hoogtepunt, en toch was er een vrouw onder hen: negen mannen slechts.'"

Koning Wu had tien bekwame ministers die hem bijstonden, onder wie een vrouw — naar de overlevering Yi Jiang (de gemalin van Koning Wu). Dat de gemalin van Koning Wu eveneens werd gerekend onder de ministers die hem bijstonden, is een uiting van een rechte weg van man en vrouw: de echtgenote is niet de bron van wanorde, maar een wijze raadgeefster.

Vergelijken wij dit met Koning Zhou: diens gemalin Daji was niet slechts geen wijze raadgeefster, maar juist een bron van wanbestuur. Deze tegenstelling van goed en kwaad bevestigt opnieuw de strekking dat "de weg van man en vrouw niet van het rechte pad mag afwijken".

Vraag: waarom is bij dezelfde liefde voor de echtgenote de liefde van Koning Wu voor Yi Jiang recht, en die van Koning Zhou voor Daji verkeerd$12

De sleutel ligt in het onderscheid tussen "recht" en "niet recht".

De liefde van Koning Wu voor Yi Jiang was op riten gebaseerd, op wederzijdse deugd. De wijsheid van Yi Jiang ondersteunde Koning Wu in het bewandelen van het rechte pad. Dit is rechte resonantie.

De liefde van Koning Zhou voor Daji was op wellust gebaseerd, op wederzijdse verdwazing. De betovering van Daji leidde Koning Zhou op het verkeerde pad. Dit is verkeerde resonantie.

Dezelfde resonantie maar een verschil in recht en verkeerd — en het resultaat is als hemel en aarde. Dit is precies de reden waarom de twee karakters "li zhen" (bevorderlijk om standvastig te zijn) in het hexagram Xian onmisbaar zijn.

Paragraaf 5: Negatief voorbeeld — Koning You en Baosi

Koning You van Zhou begunstigde Baosi, liet de vuurbakens ontsteken om de leenvorsten te misleiden, en veroorzaakte zo de ondergang van het Westelijke Zhou. Hoewel de precieze details van dit verhaal mogelijk legendarisch van aard zijn, is het principe dat het weerspiegelt — "wanneer het huwelijk niet recht is, gaat het land ten onder" — zeer waar.

De Guoyu, Zhengyu, vermeldt de woorden van historicus Bo:

"De Koning wil de kroonprins doden om Bofu op de troon te zetten; daarvoor zal hij hem zeker in Shen zoeken. Het volk van Shen zal hem niet uitleveren; dan zal hij hen aanvallen. Indien hij Shen aanvalt, zullen Zeng en de westelijke Rong zich verenigen om Zhou aan te vallen — en dan kan Zhou niet standhouden."

Koning You wilde de zoon van Baosi, Bofu, tot kroonprins maken en verstiet de kroonprins Yijiu, zoon van de koningin uit Shen. Dit is het typische geval van een niet-rechte weg van man en vrouw en een verstoring van de orde van wettige en bijvrouw-kinderen. Het gevolg was dat de Heer van Shen zich met de westelijke Rong verbond en Zhou aanviel; Koning You werd gedood aan de voet van de berg Li, en het Westelijke Zhou ging ten onder.

De Shijing, ode Zhengyue uit de Xiaoya:

"Het roemrijke huis van Zhou — Baosi heeft het vernietigd."

Hoewel de dichter de verantwoordelijkheid voor de ondergang van het land bij Baosi legt, ligt bij nader onderzoek de oorzaak in de onrechtheid van Koning You. Koning You verloor de weg van het huwelijk (hij verstootte de wettige koningin en installeerde een concubine, begunstigde de bijvrouw en verstiet de koningin), verloor vervolgens de weg van vorst en onderdaan (hij zaaide tweedracht onder de ministers, verwijderde de wijzen en begunstigde de vleiers), en ging uiteindelijk ten onder.

Het huwelijk niet recht -> de huiselijke orde verstoord -> wettige en bijvrouw-kinderen verwisseld -> het patrilineaire stelsel ingestort -> vorst en onderdaan van elkaar vervreemd -> het land gaat ten onder.

Deze keten bevestigt opnieuw de diepe betekenis van "de weg van man en vrouw mag niet van het rechte pad afwijken; zij is de wortel van vorst en onderdaan, vader en zoon".

Paragraaf 6: Positief voorbeeld — de "resonantie" tussen Hertog Huan van Qi en Guan Zhong

Hoewel deze paragraaf niet rechtstreeks het huwelijk betreft, is de "resonantie" die erin tot uitdrukking komt verwant aan de filosofie van het hexagram Xian en kan als aanvullend bewijs dienen.

De verhouding tussen Hertog Huan van Qi en Guan Zhong geldt als het toonbeeld van de vorst-onderdaan-verhouding in de pre-Qin-periode.

De Lunyu, hoofdstuk Xianwen, vermeldt de woorden van de Meester:

"Hertog Huan bracht de leenvorsten negen maal bijeen, niet door wapengeweld — dat was de verdienste van Guan Zhong. Zo was zijn menselijkheid! Zo was zijn menselijkheid!"

Guan Zhong stond Hertog Huan bij; negen maal bracht hij de leenvorsten bijeen en bracht orde in het rijk. Het welslagen van zulke verdiensten lag juist in de "resonantie" tussen vorst en onderdaan: Hertog Huan vertrouwde Guan Zhong met oprechtheid, Guan Zhong wijdde zich met al zijn kracht aan Hertog Huan.

De Guanzi, hoofdstuk Xiaokuang, vermeldt het eerste gesprek tussen Hertog Huan en Guan Zhong: Hertog Huan vroeg met een leergierig hart, Guan Zhong deelde zijn kennis zonder terughoudendheid. Dit is precies een belichaming van "het hoge daalt af naar het lage" — Hertog Huan, in zijn vorstelijke waardigheid, daalde af naar de wijsheid van Guan Zhong.

Op zijn oude dag echter verloor Hertog Huan geleidelijk zijn rechtheid. Hij begunstigde vleiers als Shu Diao en Yi Ya, verwijderde de wijzen en koesterde de slechten. Op zijn sterfbed had Guan Zhong hem gewaarschuwd deze drie personen te weren; Hertog Huan volgde zijn raad aanvankelijk op, maar kon dit later niet volhouden. Na Guan Zhongs dood brak er grote wanorde uit in Qi; Hertog Huan stierf van honger in zijn paleis, en de wormen kwamen naar buiten voordat hij begraven kon worden.

De opkomst van Hertog Huan lag in "resonantie" (het hoge daalt af, leergierig zoekt hij de wijze), zijn verval in "verblinding" (wellust verduistert het hart, vleiers worden begunstigd). Dit volgt hetzelfde principe als de rechtheid of onrechtheid van het huwelijk.

Paragraaf 7: Slotbeschouwing — hoe de weg van het huwelijk de politieke orde beinvloedt

Uit de bovenstaande positieve en negatieve voorbeelden samen kunnen wij de volgende conclusies trekken:

Ten eerste: een rechte weg van het huwelijk is de basis voor de zelfcultivering van de vorst. Een vorst die zijn huwelijksverhouding kan rechthouden, bezit een degelijke basis voor zelfcultivering. Eerst het gezin ordenen, dan het land besturen, dan het rijk in vrede brengen.

Ten tweede: een rechte weg van het huwelijk waarborgt de stabiliteit van de opvolgingsorde. Wanneer wettige en bijvrouw-kinderen duidelijk worden onderscheiden en het patrilineaire stelsel ordelijk is, verloopt de machtsoverdracht soepel en blijft het land vrij van wanorde.

Ten derde: een rechte weg van het huwelijk schept een goede omgeving voor de gezinsopvoeding. De kinderen van de vorst groeien op in een gezonde gezinsomgeving, nemen het rechte pad over en kunnen later, wanneer zij de troon bestijgen, deugdzame heersers worden.

Ten vierde: een niet-rechte weg van het huwelijk is het begin van alle onheil. Een bijvrouw boven de wettige koningin stellen, de opvolgingsorde verstoren, vleiers begunstigende en wijzen verwijderen, de staatszaken verwaarlozen — dit alles vindt zijn oorsprong in een niet-recht huwelijk.

Daarom is de uitspraak "de weg van man en vrouw mag niet van het rechte pad afwijken; zij is de wortel van vorst en onderdaan, vader en zoon" geenszins een holle vermaning, maar een diepgaande samenvatting van pre-Qin politieke wijsheid.

Hoofdstuk 6: De dialectische verhouding tussen "onderscheid in het huwelijk" en "resonantie in het huwelijk"

Paragraaf 1: De schijnbare tegenstelling tussen "onderscheid" en "resonantie"

In pre-Qin bronnen vinden wij over de weg van man en vrouw twee ogenschijnlijk tegenstrijdige formuleringen:

Enerzijds zegt Master Meng, Teng Wen Gong I: "tussen man en vrouw onderscheid"; anderzijds zegt het hexagram Xian: "Xian is gan (resonantie)."

"Onderscheid" benadrukt scheiding, differentiatie, elk op zijn eigen plaats; "resonantie" benadrukt wisselwerking, wederzijdse beantwoording, versmelting tot eenheid. Beide lijken in tegengestelde richting te wijzen.

Bij nader inzien zijn "onderscheid" en "resonantie" echter niet alleen niet tegenstrijdig, maar vormen zij elkaars voorwaarde en voltooien zij elkaar.

Paragraaf 2: Onderscheid maakt resonantie mogelijk

Waarom is "onderscheid" de voorwaarde voor "resonantie"$13

Resonantie vereist namelijk "twee" om "een" te worden. Zonder onderscheid geen wisselwerking. Hemel en aarde kunnen juist resoneren omdat hemel en aarde onderscheiden zijn; man en vrouw kunnen juist resoneren omdat man en vrouw onderscheiden zijn. Zonder onderscheid geen resonantie — dit is een onwrikbaar principe.

Het Xicizhuan zegt:

"De Weg van Qian brengt het mannelijke voort; de Weg van Kun brengt het vrouwelijke voort. Qian kent het grote begin; Kun voltooit de dingen."

Qian en Kun scheiden zich en man en vrouw ontstaan; man en vrouw scheiden zich en resonantie begint.

De Liji, hoofdstuk Jiaotesheng:

"Wanneer man en vrouw onderscheiden zijn, is er vervolgens genegenheid tussen vader en zoon; wanneer er genegenheid is tussen vader en zoon, ontstaat er gerechtigheid; wanneer er gerechtigheid ontstaat, worden de riten gevormd; wanneer de riten zijn gevormd, zijn alle dingen in vrede. Zonder onderscheid, zonder gerechtigheid — dat is de weg van de dieren."

Zonder onderscheid geen gerechtigheid; zonder gerechtigheid geen riten; zonder riten is de mens niet te onderscheiden van het dier. "Onderscheid" is derhalve het basiskenmerk van het mens-zijn en tevens de voorwaarde waaronder resonantie op rechtmatige wijze kan plaatsvinden.

Vraag: welk soort "onderscheid" is noodzakelijk$14

Het pre-Qin begrip "onderscheid tussen man en vrouw" omvat ten minste drie lagen:

Ten eerste: onderscheid naar geslacht. Het fysiologische verschil tussen man en vrouw is een natuurlijk onderscheid dat niet mag worden verward. De Zhouyi symboliseert de man met de yang-lijn (⚊) en de vrouw met de yin-lijn (⚋); yin en yang zijn duidelijk gescheiden — dit is de hexagrammatige uitdrukking van het geslachtelijk onderscheid.

Ten tweede: onderscheid naar taak. Man en vrouw hebben elk hun eigen taak. In het pre-Qin rituele stelsel richt de man zich op het buitenwaartse en de vrouw op het binnenwaartse; de echtgenoot bestiert de buitenzaken van het gezin, de echtgenote de binnenzaken. De Shijing, ode Sigan uit de Xiaoya:

"Wordt er een zoon geboren, leg hem op het bed, kleed hem in gewaden, geef hem een jade scepter om mee te spelen. ... Wordt er een dochter geboren, leg haar op de grond, kleed haar in een doek, geef haar een spinsteentje om mee te spelen."

Man en vrouw worden vanaf de geboorte op verschillende wijze behandeld — dit is het begin van het taakonderscheid.

Hier dient te worden verduidelijkt: het pre-Qin onderscheid "binnen en buiten" is geen absolute afzondering, maar een functionele taakverdeling. Zoals de boven- en ondertrigrammen van het hexagram Xian elk hun eigen positie en taak hebben, maar boven en onder met elkaar resoneren en binnen en buiten elkaar doordringen.

Ten derde: onderscheid in ritueel. Hoewel man en vrouw intiem met elkaar zijn, dienen zij niettemin maat te houden volgens de riten. De Liji, hoofdstuk Quli I:

"Slechts de dieren kennen geen riten; daarom paren vader en zoon met dezelfde hinde. Daarom schiepen de wijzen de riten om de mens te onderwijzen, opdat de mens door de riten zou weten zich te onderscheiden van het dier."

Riten zijn onderscheid. Door middel van riten worden de hartstochten beteugeld, opdat de mens zich onderscheidt van het dier. Dat man en vrouw elkaar met de eerbied van de riten bejegenen, is de concrete uiting van "onderscheid in het huwelijk".

Paragraaf 3: Resonantie geeft het onderscheid zijn betekenis

Omgekeerd geeft "resonantie" het "onderscheid" betekenis. Zou er slechts onderscheid zijn zonder resonantie, dan zouden man en vrouw elk in hun eigen hoek verblijven, tot de dood gescheiden — hoe zou er dan sprake zijn van een huwelijk$15 Hoe van menselijke verhoudingen$16

Onderscheid zonder resonantie is afzondering; resonantie zonder onderscheid is chaos. Slechts wanneer in het onderscheid resonantie leeft en in de resonantie onderscheid, is er sprake van de rechte weg van man en vrouw.

Het hexagrambeeld van Xian belichaamt juist deze dialectische verhouding:

Boven Dui (jongste dochter), onder Gen (jongste zoon) — man en vrouw zijn onderscheiden, elk op zijn eigen plaats (onderscheid). Berg en meer delen hun adem; de twee krachten resoneren — boven en onder wisselen, de doorstroming kent geen belemmering (resonantie).

Onderscheid en resonantie, resonantie en onderscheid — de verwevenheid van beide is het hoogste ideaal van de weg van man en vrouw.

Paragraaf 4: Uitbreiding van "onderscheid" en "resonantie" naar de politiek

Deze dialectiek van "onderscheid en resonantie" is niet alleen van toepassing op het huwelijk, maar eveneens op de verhouding vorst-onderdaan.

Vorst en onderdaan kennen onderscheid: de vorst is verheven, de onderdaan bescheiden; elk heeft zijn eigen positie. Dit is "onderscheid". Vorst en onderdaan kennen resonantie: de vorst vertrouwt de onderdaan met oprechtheid, de onderdaan dient de vorst met trouw. Dit is "resonantie".

Zou er slechts onderscheid zijn zonder resonantie, dan zouden vorst en onderdaan van elkaar afgesneden zijn en zouden de bevelen niet doordringen; zou er slechts resonantie zijn zonder onderscheid, dan zouden boven en onder verward raken en de orde verstoord. Slechts wanneer in het onderscheid resonantie leeft en in de resonantie onderscheid, is er sprake van de rechte weg van vorst en onderdaan.

De Zuozhuan, het twintigste jaar van Hertog Zhao, vermeldt de woorden van Yanzi:

"Harmonie is als een bouillon: water, vuur, azijn, vleesjus, zout en pruim worden samengebracht om vis en vlees te bereiden; met hout wordt het gestookt, de kok brengt het in evenwicht, stemt de smaken af, vult aan wat ontbreekt en matigt wat teveel is. De edele drinkt ervan en zijn hart komt tot rust. Wanneer de vorst iets goedkeurt maar er zit een gebrek in, biedt de onderdaan dat gebrek aan om het goede te voltooien. Wanneer de vorst iets afkeurt maar er zit iets goeds in, biedt de onderdaan dat goede aan om het kwade weg te nemen. Zo wordt het bestuur gelijkmatig en zonder overtreding, en het volk kent geen twistgevoelens."

Dit is de weg van "harmonie" — de toepassing van de dialectiek van "onderscheid en resonantie" in de politiek. Vorst en onderdaan hebben elk hun eigen inzichten (onderscheid); zij vullen elkaar aan en corrigeren elkaar (resonantie) — en zo wordt het bestuur vreedzaam en zonder overtreding.

Yanzi onderscheidt vervolgens "harmonie" van "gelijkvormigheid":

"Nu is het met Ju anders: wat de vorst goedkeurt, keurt ook Ju goed; wat de vorst afkeurt, keurt ook Ju af. Als men water met water aanlengt, wie kan dat drinken$17 Als citer en luit slechts een toon voortbrengen, wie kan daarnaar luisteren$18 De onmogelijkheid van gelijkvormigheid is als dit."

"Gelijkvormigheid" is resonantie zonder onderscheid: de vorst zegt ja en de onderdaan zegt ook ja — als water aangelengd met water, zonder enige vernieuwing. "Harmonie" is resonantie met onderscheid: de vorst heeft een mening en de onderdaan een andere; zij vullen elkaar aan als vijf smaken die tezamen worden afgestemd. Dit principe van "harmonie zonder gelijkvormigheid" (he er bu tong) komt precies overeen met de strekking van "onderscheid en resonantie" in het hexagram Xian.

Onderste Deel: "Xian is gan (resonantie): het hoge daalt af naar het lage, de man buigt voor de vrouw, het zachte boven en het harde onder" — de kosmologische grondslag van de weg van resonantie

Hoofdstuk 7: "Xian is gan" — de metafysica van resonantie

Paragraaf 1: De oorspronkelijke betekenis van "gan" en pre-Qin-voorbeelden

Het karakter gan (感) bestaat uit xin (hart) en xian (咸). Wanneer het hart door iets wordt aangedaan, noemen wij dat gan.

In pre-Qin teksten komt het karakter gan veelvuldig voor en kan in verschillende categorieen worden ingedeeld:

I. Fysieke resonantie: wisselwerking tussen dingen onderling.

Het Xicizhuan zegt:

"De adem van hemel en aarde vermengt zich dampend; de tienduizend dingen worden voortgebracht in zuiverheid. Man en vrouw verenigen hun essentie; de tienduizend dingen worden voortgebracht en getransformeerd."

De dampende vermenging van de adem van hemel en aarde brengt alle dingen voort. Dit is resonantie op kosmisch niveau.

De Lushi Chunqiu (Lente- en Herfstannalen van Meester Lu), hoofdstuk Yingtong:

"Het gelijke roept het gelijke; gelijke adem verenigt zich; gelijke tonen beantwoorden elkaar. Slaat men de gong-toon aan, dan trilt de gong-snaar; slaat men de jue-toon aan, dan trilt de jue-snaar."

Het gelijke resoneert met het gelijke; gelijke adem beantwoordt elkaar. Dit is resonantie op fysiek niveau.

II. Psychische resonantie: wisselwerking tussen hart en wereld.

De Liji, hoofdstuk Yueji:

"Alle muziek ontstaat uit het menselijk hart. Het hart van de mens wordt bewogen doordat de dingen het aandoen. Aangedaan door de dingen beweegt het hart, en zo krijgt het vorm in klank."

Het hart wordt aangedaan door de dingen en beweegt dan pas; in de beweging krijgt het vorm in klank. Dit is resonantie op psychisch niveau — het innerlijk dat door uiterlijke prikkels wordt aangedaan en daarop reageert.

III. Morele resonantie: wisselwerking tussen mensen onderling, transformatie door deugd.

De Lunyu, hoofdstuk Weizheng:

"De Meester zei: 'Wie door deugd bestuurt, is als de Poolster: zij blijft op haar plaats en alle sterren bewegen zich om haar heen.'"

Door deugd de mensen raken is als de Poolster die in het midden staat en alle sterren die haar omringen. Dit is resonantie op moreel niveau.

IV. Kosmische resonantie: wisselwerking van yin en yang in hemel en aarde.

Dit is wat het hexagram Xian bedoelt met "hemel en aarde resoneren en alle dingen worden voortgebracht en getransformeerd". De resonantie van hemel en aarde is de wortel van alle resonantie.

Paragraaf 2: De filosofische structuur van "resonantie"

Vanuit filosofisch oogpunt omvat de structuur van "resonantie" de volgende elementen:

I. Het subject van resonantie: wie resoneert$19 In het hexagram Xian zijn de subjecten de jongste zoon en de jongste dochter, berg en meer, hard en zacht. In bredere zin zijn alle tegengestelde maar complementaire yin-yang-entiteiten in het heelal subjecten van resonantie.

II. Het object van resonantie: waarmee resoneert men$20 De man resoneert met de vrouw, de vrouw met de man; het harde met het zachte, het zachte met het harde; het hoge met het lage, het lage met het hoge. Het object van resonantie is steeds het complement van het subject.

III. Het medium van resonantie: waardoor resoneert men$21 Het hexagram Xian spreekt van "de twee krachten resoneren" — men resoneert door middel van qi (adem, levenskracht). Qi is de essentie van yin en yang, de grondstof van alle dingen. Hemel en aarde resoneren door qi; mensen resoneren door qi (geest, gevoel, wilskracht).

IV. De wijze van resonantie: hoe resoneert men$22 Het hexagram Xian zegt "het hoge daalt af naar het lage, de man buigt voor de vrouw" — men resoneert door bescheidenheid. Niet door brute kracht de ander te dwingen, maar door nederigheid de ander te raken. Dit is de rechte weg van resonantie.

V. Het resultaat van resonantie: wat volgt na resonantie$23 "Alle dingen worden voortgebracht en getransformeerd", "het rijk wordt vreedzaam" — het resultaat van resonantie is schepping en harmonie.

Paragraaf 3: "Resonantie zonder opzettelijk hart" en "resonantie met opzettelijk hart"

Eerder is besproken dat xian door het weglaten van het element "hart" duidt op "resonantie zonder opzettelijk hart". Laten wij dit nu dieper onderzoeken.

"Resonantie zonder opzettelijk hart" heeft drie lagen:

Ten eerste: niet opzettelijk. Het hoogste niveau van resonantie is spontaniteit — het is niet het resultaat van bewust streven. Zoals de wisselwerking van hemel en aarde: in de lente bloeien de bloemen, in de herfst vallen de bladeren — niet omdat hemel en aarde het zo bedoelen, maar omdat het de natuurlijke gang is.

Master Zhuang, Qiwulun (Gelijkstelling der Dingen):

"Hemel en aarde zijn met mij samen geboren, en de tienduizend dingen zijn met mij een."

Hemel, aarde, de tienduizend dingen en ikzelf zijn oorspronkelijk een; resonantie is een vanzelfsprekende zaak, die geen opzettelijkheid behoeft.

Ten tweede: niet zelfzuchtig. Resonantie zonder opzettelijk hart wordt niet gedreven door persoonlijk eigenbelang, maar is geworteld in de natuurlijke aard. Master Meng, Lilou II:

"Een groot man is hij die het hart van het pasgeboren kind niet verloren heeft."

Het hart van het pasgeboren kind — zuiver en zonder eigenbelang — is de ideale staat van resonantie.

Ten derde: niet gekunsteld. Resonantie zonder opzettelijk hart behoeft geen uiterlijke opsmuk of vermomming; zij resoneert rechtstreeks vanuit de oorspronkelijke aard.

Hoofdstuk 38 van de Laozi:

"De hoogste deugd is zich niet bewust van deugd; daarom bezit zij deugd. De lagere deugd wil haar deugd niet verliezen; daarom bezit zij geen deugd. De hoogste deugd handelt niet en heeft geen bijbedoeling; de lagere deugd handelt niet maar heeft wel een bijbedoeling."

De hoogste deugd handelt niet en heeft geen bijbedoeling — de allerhoogste deugd is niet het resultaat van bewust handelen, maar een natuurlijke uitstroming. Dit sluit aan bij de strekking van "resonantie zonder opzettelijk hart".

Toch is "resonantie zonder opzettelijk hart" geen ontkenning van alle bewust handelen. In de praktijk der menselijke verhoudingen dient ook de wijze de inspanning van oprecht intentie en recht hart te beoefenen om de staat van "resonantie zonder opzettelijk hart" te bereiken.

De Daxue zegt:

"Oprecht de intentie maken wil zeggen: zichzelf niet bedriegen. Zoals men een kwalijke geur afkeert, zoals men schoonheid liefheeft — dat noemen wij innerlijke voldaanheid. Daarom moet de edele waakzaam zijn wanneer hij alleen is."

Oprechtheid van intentie is: zichzelf niet bedriegen. Zoals de natuurlijke afkeer van een kwalijke geur, zoals de natuurlijke liefde voor schoonheid — dat is de staat van oprechte intentie. Wanneer de oprechtheid van intentie haar uiterste bereikt, is dat "resonantie zonder opzettelijk hart" — resonantie die voortkomt uit volmaakte oprechtheid, zonder gemaaktheid.

Paragraaf 4: De dialectiek van "resonantie" en "beantwoording"

Resonantie is niet eenrichtingsverkeer maar tweerichtingsverkeer — op resonantie volgt steeds beantwoording; slechts met beantwoording is er doorstroming.

Het Xicizhuan zegt:

"Daarom heeft de Yi een Opperpolariteit; die brengt de twee krachten voort; de twee krachten brengen de vier beelden voort; de vier beelden brengen de acht trigrammen voort."

De Opperpolariteit brengt de twee krachten voort — yin en yang scheiden zich en staan tegenover elkaar. Tegenover elkaar staan leidt tot wederzijdse resonantie; wederzijdse resonantie leidt tot wederzijdse beantwoording; wederzijdse beantwoording leidt tot voortbrenging.

De wijze drukt zijn bedoeling uit door middel van beelden, hexagrammen en uitspraken — dat is de "resonantie" van de wijze; de latere lezer bestudeert de Yi en begrijpt de Weg — dat is de "beantwoording" van de latere lezer. Tussen resonantie en beantwoording wordt betekenis overgedragen en wijsheid doorgegeven.

In het hexagram Xian manifesteert de dialectiek van resonantie en beantwoording zich als volgt:

De man resoneert met de vrouw -> de vrouw beantwoordt de man (wisselwerking van man en vrouw). Het hoge daalt af naar het lage -> het lage beantwoordt het hoge (doorstroming van boven en onder). Het harde buigt voor het zachte -> het zachte beantwoordt het harde (samenspel van hard en zacht). De hemel resoneert met de aarde -> de aarde beantwoordt de hemel (harmonie van hemel en aarde). De wijze raakt het hart van het volk -> het volk beantwoordt de wijze (politieke vrede).

Dit alles vormt de concrete uitwerking van resonantie en beantwoording.

Hoofdstuk 8: "Het hoge daalt af naar het lage" — de deugd van bescheidenheid

Paragraaf 1: Grammatica en semantiek van "yi gao xia xia"

De vier karakters "yi gao xia xia" (以高下下) lijken bij eerste lezing een tongbreker, maar hun grammaticale structuur is uiterst beknopt.

"Yi gao xia xia" — vanuit de positie van het hoge afdalen naar het lage.

Het eerste xia is een werkwoord: "afdalen", "zich verlagen"; het tweede xia is een zelfstandig naamwoord (of bijvoeglijk naamwoord als zelfstandig naamwoord): "het lagere", "de bescheidenen".

De volledige betekenis: wie hoog geplaatst is, verlaagt uit eigen beweging zijn positie om de lageren te benaderen en te bereiken.

Deze formulering stemt volledig overeen met het hexagrambeeld van Xian. In Xian is Dui boven en Gen onder; het meer is water op een hoge plaats, de berg is het stilstaande lichaam eronder. Het meerwater bevindt zich van nature hoog, maar vloeit omlaag om de berg te bereiken — dit is het beeld van "het hoge daalt af naar het lage".

Vanuit de man-vrouw-verhouding beschouwd geldt: de man staat in de maatschappelijke hierarchie "hoog", maar in het hexagram Xian bevindt de man (Gen) zich onder en de vrouw (Dui) boven. De man plaatst zich uit eigen beweging in de lagere positie en benadert de vrouw met een bescheiden hart. Dit is eveneens de betekenis van "het hoge daalt af naar het lage".

Paragraaf 2: De positie van de deugd van bescheidenheid in het pre-Qin-denken

De deugd van bescheidenheid die tot uitdrukking komt in "het hoge daalt af naar het lage" behoort tot de meest gewaardeerde deugden in het pre-Qin-denken.

I. Het hexagram Qian (Bescheidenheid) in de Zhouyi.

Het hexagram Qian (☷ boven, ☶ onder — aarde boven berg: Bescheidenheid) is het enige hexagram onder de 64 waarvan alle zes lijnen gunstig zijn. De Tuanzhuan zegt:

"Bescheidenheid: welslagen. De Weg van de hemel daalt af en brengt licht; de Weg van de aarde is laag en stijgt op. De Weg van de hemel vermindert het volle en vermeerdert het bescheidene; de Weg van de aarde verandert het volle en doet het bescheidene toestromen; geesten en goden beschadigen het volle en zegenen het bescheidene; de Weg van de mens haat het volle en bemint het bescheidene. Bescheidenheid: verheven en toch stralend, laag en toch niet te overtreffen. Dat is het einde van de edele."

De Weg van de hemel, de Weg van de aarde, geesten en goden, de Weg van de mens — alle vier vermeerderen het bescheidene en verminderen het volle. Dit is een universele wet van het heelal.

"De Weg van de hemel daalt af en brengt licht" in het hexagram Qian komt precies overeen met "het hoge daalt af naar het lage" in Xian. De hemel bevindt zich van nature boven, maar daalt af om alle dingen te bevoordelen — dat is de bescheidenheid van de hemel. Op dezelfde wijze: de man bevindt zich van nature boven, maar daalt af om met de vrouw te resoneren — dat is de bescheidenheid van de man.

II. Het denken over bescheidenheid bij the Most High (Laozi).

Het gehele boek van the Most High is doordrongen van de deugd van bescheidenheid.

Hoofdstuk 8:

"Het allerhoogste goed is als water. Water is goed in het bevoordelen van alle dingen zonder te strijden; het verblijft op plaatsen die alle mensen verafschuwen — daarom komt het de Weg nabij."

Het goede van water schuilt in zijn lage positie. Verblijven op plaatsen die alle mensen verafschuwen — de laagste positie innemen. Maar juist door zijn lage positie kan het honderd rivieren opnemen en zo zijn grootheid bereiken.

Hoofdstuk 66:

"De reden dat de zee en de rivieren koning kunnen zijn over de honderd bergstromen, is dat zij zich goed lager weten te plaatsen — daarom kunnen zij koning zijn over de honderd bergstromen. Daarom: wil de wijze boven het volk staan, dan moet hij zich in woorden onder hen plaatsen; wil hij voor het volk uitgaan, dan moet hij met zijn persoon achter hen staan. Zo staat de wijze boven hen en het volk voelt geen last; staat hij voor hen en het volk lijdt geen schade. Daarom duwt het rijk hem blij vooruit en wordt niet moe van hem. Omdat hij niet strijdt, kan niemand in het rijk met hem strijden."

"Omdat zij zich goed lager weten te plaatsen, kunnen zij koning zijn over de honderd bergstromen" — juist door bescheidenheid bereikt men grootheid. Dit principe is volkomen gelijk aan "het hoge daalt af naar het lage" in het hexagram Xian.

Hoofdstuk 78:

"Niets in het rijk is zachter en zwakker dan water, maar in het aanvallen van het harde en sterke kan niets het overtreffen — omdat niets het kan vervangen. Dat het zwakke het sterke overwint en het zachte het harde overwint — iedereen in het rijk weet het, maar niemand kan ernaar handelen."

Het zachte overwint het harde — dit is eveneens de betekenis van "het zachte boven en het harde onder" in het hexagram Xian.

III. Het denken over bescheidenheid bij de Meester (Confucius).

De Lunyu, hoofdstuk Gongye Chang:

"De Meester zei: 'Yan Pingzhong was goed in de omgang met mensen; na lange tijd eerbiedigden zij hem nog steeds.'"

Yanzi was goed in de omgang met mensen; na verloop van tijd eerbiedigden zij hem steeds meer. Waarom$24 Omdat Yanzi bescheiden door het leven ging, zich niet op zijn hoge positie liet voorstaan en anderen niet geringschatte — daarom gingen mensen graag met hem om en nam hun eerbied niet af.

De Lunyu, hoofdstuk Shu'er:

"De Meester zei: 'Wanneer drie mensen samen onderweg zijn, is er beslist een onder hen die mijn leraar kan zijn. Ik kies het goede en volg het; het slechte verbeter ik in mezelf.'"

Dat de Meester bij elke drie medereizigers een leraar vindt — dit is de allerhoogste bescheidenheid.

IV. Voorbeelden van bescheidenheid in het Shangshu.

Het Shangshu, hoofdstuk Dayu Mo, vermeldt de woorden van de Grote Yu:

"Volheid brengt verlies; bescheidenheid brengt winst. Dat is de Weg van de hemel."

Volheid brengt verlies, bescheidenheid brengt winst — dit is de constante van de hemelse Weg. De Grote Yu was niet trots op zijn verdienste in het temmen van de wateren en was bescheiden ondanks zijn positie als Zoon des Hemels — zo werd hij een wijze koning.

Paragraaf 3: "Het hoge daalt af naar het lage" in de praktijk van het huwelijk

Wat betekent "het hoge daalt af naar het lage" concreet in de huwelijksrelatie$25

Ten eerste: de man neemt het initiatief tot het huwelijk. De zes huwelijksriten van de pre-Qin-periode — nacai, wenming, naji, nazheng, qingqi, qinying — worden alle door de man geinitieerd. De man zendt een gezant naar het huis van de vrouw om een huwelijksverbintenis te verzoeken. Dit is de uiting van het "afdalen" van de man naar de vrouw.

De Shijing, ode Ye you si jun uit de Zhaonan:

"In het veld ligt een dood ree, in wit rietgras gewikkeld. Een meisje droomt van de lente; een edele jongeman spreekt haar aan."

De edele jongeman (jishi) spreekt het meisje aan volgens de riten (dat wil zeggen: hij doet een huwelijksvoorstel) — dit is de alledaagse uitdrukking van "het hoge daalt af naar het lage".

Ten tweede: de rite van persoonlijke afhaling (qinying). De laatste der zes huwelijksriten is qinying — de bruidegom haalt persoonlijk de bruid af uit het huis van haar ouders. Een vorst of hoge ambtenaar die zich persoonlijk verwaardigt naar het huis van de bruid te gaan — dit is de hoogste uiting van "het hoge daalt af naar het lage".

De Shijing, ode Daming uit de Daya, vermeldt dat Koning Wen persoonlijk Taisi afhaalde: "Met het huwelijkscontract bevestigde hij het goede voorteken en haalde haar persoonlijk af aan de Wei-rivier. Hij liet boten als brug aanleggen — hoe glansrijk straalde het!" Koning Wen, in zijn koninklijke waardigheid, haalde persoonlijk Taisi af aan de Wei-rivier en liet boten als brug bouwen om haar met alle eer te verwelkomen. Welk een plechtigheid, welk een bescheidenheid!

Ten derde: eerbied voor de echtgenote. Na het huwelijk dient de echtgenoot zijn echtgenote met eerbied te blijven behandelen.

De Zuozhuan, het drieendertigste jaar van Hertog Xi, vermeldt dat Jiuji tegen Hertog Wen van Jin zei:

"Jiuji was op gezantschap en passeerde Ji. Hij zag Ji Que aan het wieden. Zijn vrouw bracht hem eten; eerbiedwaardig behandelden zij elkaar als gasten."

Ji Que en zijn vrouw behandelden elkaar als gasten — het gezegde "elkaar met wederzijds respect behandelen als gasten" (xiangjing rubin) is hieruit ontstaan. De echtgenoot die zijn vrouw met de eerbied van een gastheer behandelt — dit is de dagelijkse belichaming van "het hoge daalt af naar het lage".

Hertog Wen van Jin hoorde dit en maakte Ji Que tot hoge ambtenaar. Zijn redenering was: iemand die zijn echtgenote met zulk een eerbiedige bescheidenheid behandelt, zal dezelfde eerbiedige bescheidenheid betuigen aan zijn vorst en aan het volk. Dit bevestigt opnieuw de stelling dat "de weg van het huwelijk de wortel van vorst en onderdaan is".

Paragraaf 4: Uitbreiding van "het hoge daalt af naar het lage" naar de politiek

Het principe van "het hoge daalt af naar het lage" is niet alleen van toepassing op het huwelijk, maar kan worden uitgebreid tot de verhouding vorst-onderdaan en de verhouding boven-onder.

I. Tang van Shang die afdaalt naar Yi Yin.

Tang van Shang was Zoon des Hemels en daalde af naar Yi Yin, die hij tot minister aanstelde.

Master Meng, Wanzhang II:

"Tang ging bij Yi Yin in de leer, en maakte hem daarna tot onderdaan — daarom werd hij koning zonder inspanning."

Tang diende Yi Yin eerst met de eerbied van een leerling, en stelde hem vervolgens aan als onderdaan. Dit is de politieke toepassing van "het hoge daalt af naar het lage". Juist door de bescheidenheid van Tang verkreeg hij de bijstand van Yi Yin en werd hij koning zonder inspanning.

II. Koning Wen van Zhou die afdaalt naar Jiang Shang.

Hoewel de Shiji door een Han-auteur is geschreven, was het verhaal dat Koning Wen Jiang Shang (Taigong Wang) bezocht aan de oevers van de Wei reeds in de pre-Qin-periode in omloop. De Lushi Chunqiu, hoofdstuk Shoushi:

"Taigong Wang was een geleerde uit het oosten. ... Koning Wen verhief hem en gaf hem Qi als leengoed."

Koning Wen keek niet neer op Jiang Shang vanwege diens lage afkomst, maar ontving hem met grote eer — dit is "het hoge daalt af naar het lage".

III. Koning Zhao van Yan die afdaalt naar Guo Wei.

De Zhanguoce (Strategieen der Strijdende Staten), Yance I:

"Koning Zhao van Yan ... vernederde zich en bood rijke geschenken aan om wijze mannen uit te nodigen. Hij zei tot Guo Wei: 'Qi heeft de wanorde van ons land uitgebuit en Yan ingenomen. Ik weet zeer goed dat Yan klein is en weinig kracht heeft en niet in staat is dit te wreken. Maar indien ik een wijze kan vinden om samen het land te besturen en de schande van mijn voorganger te wreken — dat is mijn wens. Meester, noem mij wie gij geschikt acht; ik zal hem persoonlijk dienen.' Guo Wei zei: 'Als uwe majesteit werkelijk wijze mannen wenst aan te trekken, begin dan bij Wei. Laat staan dat zij die wijzer zijn dan Wei — zouden zij duizend li schuwen$1'"

Koning Zhao vernederde zich en bood rijke geschenken om wijze mannen aan te trekken — ook dit is een toonbeeld van "het hoge daalt af naar het lage". "Begin bij Wei" — eer eerst degene die nabij is, en de wijzen uit de verte zullen het vernemen en vanzelf komen. Dit principe komt precies overeen met de logica van het hexagram Xian: "het hoge daalt af naar het lage" -> resonantie -> welslagen.

Paragraaf 5: De filosofische diepte van "het hoge daalt af naar het lage"

Oppervlakkig beschouwd lijkt "het hoge daalt af naar het lage" een strategie — door een bescheiden houding de goede wil en de aanhankelijkheid van de ander te verwerven. Maar op een dieper niveau belichaamt "het hoge daalt af naar het lage" een fundamentele wet van het heelal.

Hoofdstuk 40 van de Laozi:

"Terugkeer is de beweging van de Weg; zwakheid is het gebruik van de Weg. Alle dingen in het rijk worden geboren uit het zijnde; het zijnde wordt geboren uit het niet-zijnde."

"Terugkeer is de beweging van de Weg" — de bewegingswijze van de Weg is omgekeerd, tegengesteld. Het hoge daalt af, het sterke wordt zwak, het volle wordt leeg — dit zijn alle omgekeerde bewegingen van de Weg. Slechts door omgekeerde beweging kan het dynamisch evenwicht worden bewaard en kunnen resonantie en harmonie worden verwezenlijkt.

"Zwakheid is het gebruik van de Weg" — de toepassingswijze van de Weg is zachtheid. Niet door brute kracht onderwerpen, maar door zachtheid transformeren. Dit komt overeen met de strekking van "het hoge daalt af naar het lage" en "het zachte boven en het harde onder" in het hexagram Xian.

Hoofdstuk 42 van de Laozi:

"De Weg brengt het Ene voort; het Ene brengt het Tweevoudige voort; het Tweevoudige brengt het Drievoudige voort; het Drievoudige brengt de tienduizend dingen voort. De tienduizend dingen dragen het yin op hun rug en omarmen het yang; door de botsende adem bereiken zij harmonie."

"De tienduizend dingen dragen het yin op hun rug en omarmen het yang; door de botsende adem bereiken zij harmonie" — alle dingen bevatten zowel yin als yang en bewaren door middel van de harmoniserende adem hun evenwicht. Deze staat van "door de botsende adem harmonie bereiken" is precies het hoogste niveau van resonantie. En de weg om dit niveau te bereiken is juist "het hoge daalt af naar het lage": het hoge berust niet op zijn hoogte, het lage mindert zich niet in zijn laagte; boven en onder stromen doorheen, de botsende adem brengt harmonie.

Hoofdstuk 9: "De man buigt voor de vrouw" — een filosofische beschouwing van de geslachtsverhoudingen

Paragraaf 1: De letterlijke en diepere betekenis van "yi nan xia nu"

"De man buigt voor de vrouw" — de man verlaagt zich en daalt af naar de vrouw.

De letterlijke betekenis is reeds besproken. Laten wij nu de diepere betekenis verkennen.

Diepere betekenis I: de actieve aard van het yang-principe.

In de context van het hexagram Xian wil "de man buigt voor de vrouw" niet zeggen dat de man minder is dan de vrouw of lager staat, maar dat de yang-kracht (de man) van nature actief is en daarom uit eigen beweging afdaalt, terwijl de yin-kracht (de vrouw) van nature meegaand is en daarom vanzelf van bovenaf beantwoordt. Dat het yang actief afdaalt en het yin beantwoordt, is de gewone orde van yin-yang-wisselwerking.

Het Xicizhuan zegt:

"Qian is een yang-verschijnsel; Kun is een yin-verschijnsel. Wanneer yin en yang hun deugden verenigen, krijgen hard en zacht vorm."

Qian is yang, actief en krachtig van aard; Kun is yin, meegaand en zacht van aard. Yang daalt met kracht en activiteit uit eigen beweging af; yin beantwoordt met meegaandheid op natuurlijke wijze. Dit is geen kwestie van wie hoger of lager is, maar een uitdrukking van het feit dat yin en yang elk hun eigen aard ten volle tot gelding brengen.

Diepere betekenis II: een metafoor voor het zoeken naar wijze mannen.

"De man buigt voor de vrouw" kan in een politieke context worden gezien als een metafoor voor de vorst die afdaalt naar de wijze onderdaan. De man (de vorst) benadert met een bescheiden hart de vrouw (de onderdaan) — dit is de weg van het zoeken naar wijze mannen.

Diepere betekenis III: de regulering van de verhouding sterk-zwak.

"De man buigt voor de vrouw" belichaamt een diepgaand inzicht uit het pre-Qin-denken: de bescheidenheid van de sterke is de sleutel tot maatschappelijke harmonie. Aangezien de sterke de leidende positie bekleedt, kan de zwakke, indien de sterke niet bereid is zich te verlagen, de situatie niet veranderen en raakt de maatschappelijke orde uit evenwicht. Slechts wanneer de sterke uit eigen beweging afdaalt en zelf het evenwicht herstelt, kan ware harmonie worden bereikt.

Dit principe vindt men eveneens in hoofdstuk 61 van de Laozi:

"Een groot land is als het laagste punt van een rivier. ... Het grote land wil niet meer dan de mensen te voeden; het kleine land wil niet meer dan toe te treden en te dienen. Opdat beide krijgen wat zij wensen, betaamt het dat het grote zich lager plaatst."

Het grote (het sterke) behoort zich lager te plaatsen — hetzelfde principe als "de man buigt voor de vrouw" (de yang-kracht behoort af te dalen naar de yin-kracht).

Paragraaf 2: Het pre-Qin-begrip van de vrouwelijke rol

Om de betekenis van "de man buigt voor de vrouw" diepgaand te begrijpen, dienen wij eerst het pre-Qin-begrip van de vrouwelijke rol te beschouwen.

De pre-Qin-maatschappij was ongetwijfeld een door mannen gedomineerde maatschappij, maar de houding ten opzichte van vrouwen was geenszins een kwestie van eenvoudige onderdrukking en discriminatie.

I. De verheerlijking van de deugd der koninklijke gemalinnen.

Eerder is de Shijing, ode Siqi, aangehaald, die de deugd van drie generaties gemalinnen bezingt. De Shijing opent met Guanju, een lied over de deugd van de koninklijke gemalin. De verheerlijking van de deugd der gemalinnen door de Zhou-mensen toont aan dat de pre-Qin-maatschappij vrouwen (in het bijzonder koninklijke gemalinnen) een uiterst belangrijke rol toekende in politiek en gezin.

II. De nadruk op het onderwijs door wijze moeders.

De Shijing, ode Kaifeng uit de Beifeng:

"De zachte wind blaast uit het zuiden, blaast op het hart van de doornstruik. Het hart van de doornstruik: teder en jong — moeder heeft zo hard gearbeid."

Deze ode bezingt de harde arbeid van de moeder.

III. De rol van vrouwen in de offerdienst.

In de pre-Qin-offerdienst nam de echtgenote samen met de echtgenoot deel. Dit was geen uitsluiting, maar een taakverdeling: elk had zijn eigen aandeel.

IV. De waarschuwing "de hen kraait in de ochtend".

Het Shangshu, hoofdstuk Mushi:

"De ouden hadden een gezegde: 'De hen kraait niet in de ochtend. Wanneer de hen in de ochtend kraait, is het huis verloren.'"

"De hen kraait in de ochtend" — de hen neemt de taak van de haan over: dit is een onnatuurlijk teken. "Het huis is verloren" — de huiselijke orde stort in. Dit gezegde is later vaak aangehaald om de macht van vrouwen in te perken. Maar men dient op te merken dat de oorspronkelijke bedoeling niet is de waarde van vrouwen te ontkennen, maar het belang van "elk op zijn rechtmatige plaats" te benadrukken — man en vrouw hebben elk hun eigen taak en mogen niet buiten hun bevoegdheden treden.

"De man buigt voor de vrouw" impliceert niet het omkeren van de posities van man en vrouw — de man blijft het buitenwaartse, de vrouw het binnenwaartse; de man blijft het harde, de vrouw het zachte. "De man buigt voor de vrouw" is een bescheiden resonantie die plaatsvindt op basis van "elk op zijn rechtmatige plaats", geen verwarring van man en vrouw.

Hoofdstuk 10: "Het zachte boven en het harde onder" — de filosofische betekenis van de hexagramstructuur

Paragraaf 1: Analyse van het hexagrambeeld "het zachte boven en het harde onder"

"Het zachte boven en het harde onder" — Dui (zacht) boven, Gen (hard) onder.

Deze hexagramstructuur heeft binnen de 64 hexagrammen van de Zhouyi een bijzondere betekenis.

Gewoonlijk is het de toestand "yang boven, yin onder" die als normaal geldt. Het hexagram Xian met zijn "zachte boven en harde onder" belichaamt eveneens het gunstige beeld van boven en onder die met elkaar communiceren — het zachte boven kan naar beneden beantwoorden, het harde onder kan naar boven resoneren.

Vergelijking Tai (Vrede) en Xian: Tai (boven Kun, onder Qian) — Kun is zuiver yin, Qian is zuiver yang. Zuiver yin boven dat neerdaalt, zuiver yang onder dat opstijgt: boven en onder communiceren, vandaar vrede. Xian (boven Dui, onder Gen) — Dui is jong yin, Gen is jong yang. Jong yin boven is meegaand; jong yang onder houdt stand. Boven en onder resoneren, vandaar Xian.

De doorstroming van Tai is die van de grote transformatie van hemel en aarde — grootschalig en majesteitelijk. De resonantie van Xian is die van de menselijke verhoudingen van man en vrouw — gevoelig en intiem.

Beide zijn gunstige beelden van "yin boven, yang onder", maar op verschillende niveaus en met verschillende accenten.

Paragraaf 2: De politieke betekenis van "het zachte boven en het harde onder"

Breiden wij het principe van "het zachte boven en het harde onder" uit naar het politieke domein, dan levert dit een diepgaande staatskunst op.

Het zachte boven: de houding van de bestuurder dient zacht te zijn. Wie de bovenste positie bekleedt en niets dan hardheid toont, die met brute kracht het volk onderdrukt, daarbij zullen boven en onder niet communiceren en de volkswoede overkoken.

Hoofdstuk 76 van de Laozi:

"De mens wordt geboren zacht en zwak; hij sterft hard en stijf. Planten en bomen worden geboren zacht en buigzaam; zij sterven dor en droog. Daarom: het harde en stijve behoort tot de dood; het zachte en zwakke behoort tot het leven. Daarom: is een leger sterk, dan gaat het ten onder; is een boom sterk, dan breekt hij. Het sterke en grote bevindt zich onder; het zachte en zwakke bevindt zich boven."

"Het sterke en grote bevindt zich onder; het zachte en zwakke bevindt zich boven" — dit is identiek aan "het zachte boven en het harde onder" in het hexagram Xian. Wie de bovenste positie bekleedt, dient zacht te zijn (toegeeflijk, ruimdenkend, verdraagzaam); wie de onderste positie bekleedt, mag sterk zijn (rechtschapen, standvastig, vrijmoedig). Dan pas kunnen boven en onder met elkaar resoneren.

Hoofdstuk 11: Het principe van resonantie in het hexagram Xian en de pre-Qin kosmologie

Paragraaf 1: Yin-yang-wisselwerking: de grondkracht van de kosmische wording

Een van de kernstellingen van de pre-Qin kosmologie is de vraag hoe de wisselwerking van yin en yang alle dingen voortbrengt.

Het Xicizhuan:

"Een yin en een yang — dat noemen wij de Weg."

Het wezen van de Weg is de afwisselende beweging van yin en yang.

En:

"De adem van hemel en aarde vermengt zich dampend; de tienduizend dingen worden voortgebracht in zuiverheid. Man en vrouw verenigen hun essentie; de tienduizend dingen worden voortgebracht en getransformeerd."

De dampende vermenging (yinyun) van de adem van hemel en aarde brengt alle dingen in zuiverheid voort. Man en vrouw verenigen hun essentie en alle dingen worden voortgebracht en getransformeerd.

Dat hier de resonantie van hemel en aarde en die van man en vrouw naast elkaar worden geplaatst, komt precies overeen met de strekking van het hexagram Xian: "hemel en aarde resoneren en alle dingen worden voortgebracht en getransformeerd".

Paragraaf 2: De leer van de qi en resonantie

In de pre-Qin kosmologie is qi (adem, levenskracht) de oerstof van alle dingen. De wisselwerking van de twee krachten — yin-qi en yang-qi — is de grondkracht van de kosmische wording.

De Guanzi, hoofdstuk Neiye:

"De essentie van alle dingen — dat is wat leven voortbrengt. Beneden brengt zij de vijf graansoorten voort; boven wordt zij de sterrenrij. Stromend tussen hemel en aarde noemen wij haar geesten en goden; geborgen in de borst noemen wij haar de wijze. Daarom is deze adem: stralend als het bestijgen van de hemel, duister als het afdalen in de afgrond, wijd als de oceaan, en toch bij u als in uzelf."

"Deze adem" — de zuivere levenskracht — stroomt tussen hemel en aarde als geesten en goden; geborgen in de borst is zij de wijze. De doorstroming van qi is resonantie. Wanneer qi doorstroomt, worden dingen geboren; wanneer qi stagneert, sterven dingen.

"De twee krachten resoneren en beantwoorden elkaar wederzijds" in het hexagram Xian is gebaseerd op de qi-leer. Yin-qi en yang-qi resoneren en beantwoorden elkaar, komen in genegenheid bijeen ("beantwoorden elkaar wederzijds") — dit is de drijfkracht achter de voortbrenging van alle dingen.

Master Zhuang, Zhibeiyou (Kennis wandelt naar het Noorden):

"Het leven van de mens is de samenballing van qi. Samenballing is leven; uiteenvallen is dood."

En:

"Door het gehele rijk stroomt slechts een qi."

"Door het gehele rijk stroomt slechts een qi" — alle dingen in het rijk zijn slechts de samenballing en het uiteenvallen van een enkele qi. Binnen die ene qi bevinden zich yin en yang; yin en yang resoneren en alle dingen worden voortgebracht. De resonantie van het hexagram Xian is de belichaming van de yin-yang-wisselwerking binnen die "ene qi".

Paragraaf 3: De grondslagen van het denken over hemel-mens-resonantie

"Hemel en aarde resoneren en alle dingen worden voortgebracht en getransformeerd; de wijze raakt het hart der mensen en het rijk wordt vreedzaam" — deze twee zinnen uit de Tuanzhuan bevatten de kiem van het denken over hemel-mens-resonantie (tianren ganying).

Het pre-Qin denken over hemel-mens-resonantie was weliswaar niet zo gesystematiseerd en theologisch als in latere tijden, maar de aanzet ervan was reeds duidelijk aanwezig.

De praxis van offerdienst en resonantie, de muziektheorie en resonantie — dit alles vormde de uitdrukking van het pre-Qin denken over hemel-mens-resonantie. En de passage uit het hexagram Xian "hemel en aarde resoneren en alle dingen worden voortgebracht en getransformeerd; de wijze raakt het hart der mensen en het rijk wordt vreedzaam" vormt hiervan de klassieke samenvatting.

Paragraaf 4: Resonantie en "oprechtheid" (cheng)

De innerlijke inspanning van de weg van resonantie schuilt in "oprechtheid" (cheng).

De Zhongyong (Het Onveranderlijke Midden):

"Oprechtheid is de Weg van de hemel. Oprecht worden is de Weg van de mens. De oprechte treft het midden zonder inspanning, begrijpt zonder nadenken en volgt de Weg met gemak — dat is de wijze. Wie oprecht wil worden, kiest het goede en houdt er standvastig aan vast."

"Oprechtheid is de Weg van de hemel" — volmaakte oprechtheid is het vanzelfsprekende van de hemelse Weg. Hemel en aarde bewegen met volmaakte oprechtheid; yin en yang resoneren met volmaakte oprechtheid — en zo worden alle dingen voortgebracht.

En:

"Slechts de allerhoogste oprechtheid in het rijk stelt in staat de eigen aard ten volle te ontplooien. Wie zijn eigen aard ten volle ontplooit, kan de aard van de medemens ten volle ontplooien. Wie de aard van de medemens ten volle ontplooit, kan de aard van alle dingen ten volle ontplooien. Wie de aard van alle dingen ten volle ontplooit, kan deelnemen aan de voortbrengende en koesterende kracht van hemel en aarde. Wie deelneemt aan de voortbrengende en koesterende kracht van hemel en aarde, kan zich voegen bij hemel en aarde als derde."

Volmaakte oprechtheid -> de eigen aard ontplooien -> de aard van de medemens ontplooien -> de aard van alle dingen ontplooien -> deelnemen aan de voortbrenging van hemel en aarde -> zich als derde voegen bij hemel en aarde. Deze logische keten is de volledige uitwerking van de weg van resonantie.

De "resonantie zonder opzettelijk hart" van het hexagram Xian is de resonantie van volmaakte oprechtheid — zonder gemaaktheid, zonder vermenging met eigenbelang, zuiver voortkomend uit de oorspronkelijke aard: dat is cheng (oprechtheid).

Vervolg: De veelvoudige uitwerking van "de weg van man en vrouw" en "het principe van resonantie" door de pre-Qin-denkers

Hoofdstuk 12: De confuciaanse uitwerking van de weg van man en vrouw

De Meester (Confucius), Master Meng, Master Xun en de rituele teksten — allen hebben op hun eigen wijze de weg van man en vrouw en de betekenis van resonantie uiteengezet. Hun inzichten zijn in de voorafgaande hoofdstukken reeds uitvoerig ter sprake gekomen: de Meester plaatste Guanju aan het hoofd der Oden en benadrukte "vreugde zonder overdaad, droefheid zonder kwetsuur"; Master Meng noemde het huwelijk "de grote verhouding van de mens" (ren zhi dalun) en onderscheidde "de gewone regel" van "de aanpassing aan de omstandigheden" (quan); Master Xun haalde het kernvers aan en benadrukte met zijn ritenleer de noodzaak om de menselijke hartstochten door riten te beteugelen. De Liji, in haar hoofdstukken Hunyi, Neize en Aigong Wen, werkte de huwelijksriten gedetailleerd uit en vatte samen: "de huwelijksrite is de wortel van alle riten" en "de weg van de edele heeft zijn begin bij man en vrouw".

Hoofdstuk 13: De daoistische uitwerking van het principe van resonantie

De bijdrage van the Most High (Laozi) en Master Zhuang

The Most High leerde "de tienduizend dingen dragen het yin op hun rug en omarmen het yang; door de botsende adem bereiken zij harmonie" — de kosmologische grondslag van resonantie. "De poort van het diep vrouwelijke is de wortel van hemel en aarde" — het vrouwelijke principe als oorsprong. "Ken het mannelijke, bewaar het vrouwelijke" — ken de kracht van het yang, maar behoud de deugd van het yin.

Master Zhuang leerde "hemel en aarde zijn met mij samen geboren, en de tienduizend dingen zijn met mij een" — de allerhoogste resonantie, waarin mens en wereld samenvallen. "De lege kamer brengt witheid voort; het heil komt tot rust in de rust" — de lege ruimte genereert uit zichzelf licht, in overeenstemming met "de edele ontvangt anderen met een leeg hart". En de "vasten van het hart" (xinzhai): "de qi is leeg en wacht op de dingen; slechts de Weg verzamelt zich in het lege" — voorbij gehoor en verstand, resoneren door de ledigheid van de qi.

Samengevat biedt het daoisme vier inzichten voor het hexagram Xian: de weg van resonantie hecht waarde aan natuurlijke spontaniteit (ziran wuwei); de inspanning van resonantie schuilt in ledigheid en stilte (xu jing); het ideaal van resonantie is de eenheid van zelf en wereld; en "het zachte overwint het harde" is de constante van het heelal.

Hoofdstuk 14: Andere pre-Qin-scholen over verwante thema's

Het mohisme van Mozi leerde "universele liefde" (jian'ai) en "wederzijds voordeel" (jiaoli) — een vorm van resonantie door liefde, maar zonder het onderscheid dat het hexagram Xian als voorwaarde stelt.

Het legalisme van Han Feizi richtte zich op "macht" (shi) en "techniek" (shu) — ogenschijnlijk het tegenovergestelde van resonantie, maar ook het legalisme erkende dat men de ander moet begrijpen en beantwoorden om het doel te bereiken, zij het op instrumentele en niet op oprechte wijze.

De Lushi Chunqiu bood een synthese: "Hemel en aarde harmoniseren — dat is het grote beginsel van het leven" en "wanneer alle slapende wezens ontwaken" (zhe chong xian dong) — een echo van de alomvattendheid van het hexagram Xian.

Hoofdstuk 15: Samenvatting en verdieping van het denken over resonantie

De drie lagen van resonantie zijn: kosmologisch (hemel en aarde resoneren, alle dingen worden voortgebracht), menselijk (man en vrouw resoneren, het huwelijk en de maatschappij ontstaan) en geestelijk (de wijze raakt het hart der mensen, het rijk wordt vreedzaam). De vier vereisten zijn: ledigheid (xu), oprechtheid (cheng), bescheidenheid (xia) en rechtheid (zheng). Het uiteindelijke doel is "het midden en de harmonie bereiken" (zhi zhonghé), zoals de Zhongyong zegt: "Het midden en de harmonie bereiken — dan nemen hemel en aarde hun juiste posities in en worden alle dingen gevoed." En de fundamentele geest is "voortdurende schepping" (shengsheng): "voortdurend voortbrengen — dat noemen wij de Yi."

Slotdeel: Synthese en nagedachten

Hoofdstuk 16: Synthese

Paragraaf 1: Terugblik op de kernpassage, zin voor zin

"Het Xian van de Yi toont man en vrouw."

Het hexagram Xian van de Zhouyi toont de weg van man en vrouw. Xian staat aan het hoofd van het Onderste Boek, zoals Qian en Kun aan het hoofd staan van het Bovenste Boek. Het Bovenste Boek opent met hemel en aarde; het Onderste Boek met de menselijke verhoudingen. Het begin der menselijke verhoudingen ligt bij het huwelijk. Het hexagram Xian, met de eerste ontmoeting van de jongste zoon en de jongste dochter als beeld — zuiver en onvermengd — zegt daarom bijzonder "toont man en vrouw".

"De weg van man en vrouw mag niet van het rechte pad afwijken;"

Het fundamentele richtsnoer en de wetmatigheid tussen man en vrouw moeten absoluut hun rechtschapenheid behouden. De inhoud van "recht" omvat: met oprechtheid resoneren, met riten omgaan, elk op zijn rechtmatige plaats, hard en zacht in samenspel. Zonder rechtheid vervalt men in losbandigheid en afwijking — het begin van alle onheil.

"zij is de wortel van vorst en onderdaan, vader en zoon."

De weg van man en vrouw is de wortel van alle menselijke orde. Biologisch: zonder huwelijk geen vader-zoon. Sociologisch: recht gezin, recht land. In deugdcultivering: wie het gezin ordent, kan het land ordenen. Historisch: de rechtheid van het huwelijk van de vorst beinvloedt rechtstreeks orde en wanorde in het land.

"Xian is gan (resonantie);"

De betekenis van Xian is resonantie. Xian zonder het hart-element duidt op "resonantie zonder opzettelijk hart" — natuurlijk, ongekunsteld. Resonantie is de grondkracht van het heelal (hemel en aarde resoneren, alle dingen worden voortgebracht) en tevens de grondweg van de menselijke verhoudingen (man en vrouw resoneren, het huwelijk ontstaat).

"het hoge daalt af naar het lage;"

Wie hoog geplaatst is, verlaagt uit eigen beweging zijn positie om de lageren te bereiken. Dit is de deugd van bescheidenheid — de fundamentele houding van de weg van resonantie.

"de man buigt voor de vrouw;"

De man verlaagt zich uit eigen beweging en benadert de vrouw met bescheidenheid. Dit is het juiste huwelijksritueel en tevens de oorspronkelijke staat van resonantie (het yang is actief en het yin beantwoordt).

"het zachte boven en het harde onder."

De hexagramstructuur heeft Dui (zacht) boven en Gen (hard) onder. Het zachte boven is niet trots; het harde onder is niet ontevreden. Boven en onder wisselen (het zachte boven, het harde onder) en juist zo komt resonantie tot stand — zoals in het hexagram Tai, waar Kun boven en Qian onder is: de hemelse adem daalt, de aardse adem stijgt, boven en onder communiceren en er is vrede.

Paragraaf 2: Heroverweging van de kernstellingen

Stelling 1: De weg van man en vrouw is het fundamentele fundament van de menselijke orde.

Stelling 2: De weg van resonantie heeft ledigheid, bescheidenheid, volmaakte oprechtheid en rechtheid als vier onmisbare elementen.

Stelling 3: "Onderscheid" en "resonantie" zijn dialectisch verenigd en vormen samen de rechte weg der menselijke verhoudingen.

Stelling 4: Kosmische resonantie en menselijke resonantie volgen eenzelfde principe: de wisselwerking en harmonisering van de twee krachten yin en yang.

Paragraaf 3: De positie van het denken over het hexagram Xian in de academische geschiedenis

Het hexagram Xian vormt de leidraad van het Onderste Boek; het is de klassieke formulering van het pre-Qin huwelijksethische denken; het is de toepassing van de kosmologische yin-yang-resonantieleer op de menselijke verhoudingen; en het biedt met begrippen als "het hoge daalt af naar het lage" en "het zachte boven en het harde onder" een rijke bron voor de pre-Qin politieke filosofie.

Hoofdstuk 17: Besluit

Paragraaf 1: Samenvatting

Dit artikel heeft, met de passage "Het Xian van de Yi toont man en vrouw. De weg van man en vrouw mag niet van het rechte pad afwijken; zij is de wortel van vorst en onderdaan, vader en zoon. Xian is gan: het hoge daalt af naar het lage, de man buigt voor de vrouw, het zachte boven en het harde onder" als kerntekst, vanuit het pre-Qin- en oudste perspectief een alomvattende en diepgaande verkenning ondernomen.

Op het niveau van de hexagrambeelden hebben wij de structuur (boven Dui, onder Gen), de naam (xian als gan, het weglaten van het hart als "resonantie zonder opzettelijk hart"), de hexagramuitspraak (welslagen, bevorderlijk om standvastig te zijn, het huwen brengt geluk) en de zes-lijnen-symboliek (lichaamsdelen als beelden voor de stadia van resonantie) geanalyseerd.

Op ethisch niveau hebben wij de noodzaak van "de weg van man en vrouw mag niet van het rechte pad afwijken" aangetoond en de logica van "het huwelijk is de wortel van vorst en onderdaan, vader en zoon" vanuit biologisch, sociologisch, deugdethisch en historisch oogpunt volledig uiteengezet.

Op filosofisch niveau hebben wij "het hoge daalt af naar het lage", "de man buigt voor de vrouw" en "het zachte boven en het harde onder" onderzocht in relatie tot the Most High's denken over bescheidenheid, Master Zhuangs leer van ledigheid en stilte, Master Mengs uitgestrekte levenskracht en Master Xuns onderwijs in riten en gerechtigheid.

Op historisch niveau hebben wij Keizer Yao die zijn dochters uithuwelijkte en de deugd van Koning Wen en Taisi als positieve voorbeelden genomen, en Jie van Xia met Meixi, Zhou van Yin met Daji, en Koning You met Baosi als negatieve voorbeelden, om de theoretische stelling met concrete historische feiten te staven.

Op kosmologisch niveau hebben wij de yin-yang-kosmologie uiteengezet die besloten ligt in "hemel en aarde resoneren en alle dingen worden voortgebracht", alsmede het denken over hemel-mens-resonantie in "de wijze raakt het hart der mensen en het rijk wordt vreedzaam".

Alles samengenomen: het denken van het hexagram Xian, met "resonantie" als kern, "het huwelijk" als vertrekpunt, "de rechte weg" als richtsnoer en "hemel en aarde" als uiterste, bouwt een volledig gedachtestelsel op dat reikt van het heelal tot de menselijke verhoudingen, van het gezin tot het gehele rijk.

Paragraaf 2: Blijvende waarde (afgeleid vanuit pre-Qin-perspectief)

Hoewel dit artikel zich strikt beperkt tot het pre-Qin-perspectief, bezit het pre-Qin-denken op zichzelf reeds een universaliteit die tijd en ruimte overstijgt.

Ten eerste: resonantie is de natuurlijke aard van de mens. Master Meng, Gongsun Chou I: "Alle mensen bezitten een hart dat het lijden van anderen niet kan verdragen." Alle mensen bezitten het natuurlijke vermogen tot resonantie.

Ten tweede: bescheidenheid is het fundament van de deugd. The Most High: "De reden dat de zee en de rivieren koning kunnen zijn over de honderd bergstromen, is dat zij zich goed lager weten te plaatsen."

Ten derde: het rechte pad is de waarborg voor duurzaamheid. De Meester: "Een mens zonder betrouwbaarheid — ik weet niet hoe dat mogelijk is."

Ten vierde: een leeg hart is de bron van wijsheid. Master Zhuang: "De lege kamer brengt witheid voort; het heil komt tot rust in de rust."

Deze vier — resonantie, bescheidenheid, het rechte pad en een leeg hart — vormen de vier grote kernpunten van het denken van het hexagram Xian, en tevens de eeuwige wijsheid die de wijzen en heiligen der pre-Qin-periode aan het nageslacht hebben nagelaten.

Paragraaf 3: Slotwoord

Het Xicizhuan zegt:

"De Yi als boek is wijd, groot en alomvattend. Er is de Weg van de hemel in, er is de Weg van de mens in, er is de Weg van de aarde in. Zij verenigt de drie machten en verdubbelt ze; daarom zes. Die zes zijn niets anders dan de Weg van de drie machten."

Het boek der Zhouyi verenigt de Weg van de drie machten — hemel, aarde en mens. De betekenis van het hexagram Xian reikt omhoog tot het principe van de resonantie van hemel en aarde, sluit in het midden aan bij de weg van het huwelijk, en beantwoordt omlaag aan het beeld van berg en meer die elkaars adem delen. De Weg van de drie machten is vervat in een enkel hexagram — voorwaar subtiel en diepzinnig.

En:

"De Yi — daarmee hebben de wijzen het allerdiepste doorvorst en het allersubtielste onderzocht. Slechts door diepte kan men de wil van heel het rijk doordringen; slechts door subtiliteit kan men de zaken van heel het rijk volbrengen; slechts door het goddelijke gaat het zonder haast en toch snel, zonder te gaan en toch aan te komen."

De wijzen doorvorsten het allerdiepste en onderzoeken het allersubtielste met behulp van de Yi. Diepte stelt in staat de wil van het gehele rijk te doordringen — in resonantie te treden met de wilsbeschikkingen van alle mensen. Subtiliteit stelt in staat de zaken van het gehele rijk te volbrengen — op de fijnste punten de kern der dingen te vatten.

De "resonantie" van het hexagram Xian is precies een belichaming van dit "het allerdiepste doorvorsen en het allersubtielste onderzoeken": doordringen tot het wezen van de wisselwerking van man en vrouw, het subtiele van de huwelijksverhouding waarnemen, en van daaruit uitbreiden tot de wijde domeinen van vader en zoon, vorst en onderdaan, hemel en aarde.

Wij die heden dit hexagram bestuderen, dienen het met een leeg hart te ontvangen, met volmaakte oprechtheid ermee te resoneren, met het rechte pad ernaar te handelen en met bescheidenheid het te voltooien. Zo zullen wij wellicht de diepe bedoeling niet teleurstellen waarmee de wijzen hun hexagrammen opstelden en hun leer vestigden.

Bijlage: Tekstuele herkomst en variantenonderzoek

Herkomstonderzoek van de passage "Het Xian van de Yi toont man en vrouw"

De kerntekst van dit artikel — "Het Xian van de Yi toont man en vrouw. De weg van man en vrouw mag niet van het rechte pad afwijken; zij is de wortel van vorst en onderdaan, vader en zoon. Xian is gan (resonantie): het hoge daalt af naar het lage, de man buigt voor de vrouw, het zachte boven en het harde onder" — is te vinden in het hoofdstuk Dalue van de Xunzi.

De Xunzi is het werk van de grote confuciaanse geleerde Xun Kuang en zijn school uit het late Warring States-tijdperk. Het hoofdstuk Dalue is een verzameling van uiteenlopende passages waarin de school van Master Xun diverse klassieke teksten aanhaalt en uitwerkt. De hier besproken passage is een belangrijk document waarin de school van Master Xun de filosofie van het hexagram Xian uit de Zhouyi aanhaalt en uitwerkt.

De inhoud van deze passage stemt in hoge mate overeen met de Tuanzhuan en het Xuguazhuan van de Zhouyi:

De Tuanzhuan zegt: "Xian is gan. Het zachte boven en het harde onder; de twee krachten resoneren en beantwoorden elkaar wederzijds. Stilstand en blijdschap; de man buigt voor de vrouw." Het Xuguazhuan zegt: "Nadat er man en vrouw zijn, is er het huwelijk; nadat er het huwelijk is, zijn er vader en zoon; nadat er vader en zoon zijn, zijn er vorst en onderdaan."

De school van Master Xun heeft de filosofie van de Tuanzhuan en het Xuguazhuan samengevat en gedistilleerd tot deze bondige passage. De uitdrukking "het hoge daalt af naar het lage" komt weliswaar niet letterlijk voor in de Tuanzhuan, maar vloeit op natuurlijke wijze voort uit het hexagrambeeld (de hoogte en laagte van berg en meer, de posities van man en vrouw boven en onder) en de betekenis van "de man buigt voor de vrouw".

De academische waarde van deze passage is drieledig: zij bewijst dat de filosofie van de Tuanzhuan en het Xuguazhuan uiterlijk in het late Warring States-tijdperk breed door confuciaanse geleerden werd aanvaard en uitgewerkt; zij vat de kernfilosofie van het hexagram Xian in uiterst bondige bewoordingen samen; en zij weerspiegelt het academische standpunt van de school van Master Xun, die riten en gerechtigheid als grondslag en het rechte pad als bestemming beschouwde.

Bronnenlijst (pre-Qin teksten)

1. Zhouyi (met de hoofdtekst en de Tien Vleugels: Tuanzhuan, Xiangzhuan, Xicizhuan, Wenyan, Shuoguazhuan, Xuguazhuan, Zaguazhuan)
2. Shangshu (met de hoofdstukken Yaodian, Shundian, Dayu Mo, Hongfan, Mushi e.a.)
3. Shijing (met de afdelingen Zhounan, Zhaonan, Beifeng, Weifeng, Xiaoya, Daya e.a.)
4. Lunyu
5. Mengzi
6. Xunzi (met de hoofdstukken Dalue, Tianlun, Lilun, Jiebi e.a.)
7. Laozi (Daodejing)
8. Zhuangzi (met de hoofdstukken Qiwulun, Renjianshi, Tiandao, Zhibeiyou e.a.)
9. Zuozhuan
10. Guoyu (met Jinyu, Luyu, Zhengyu e.a.)
11. Liji (met de hoofdstukken Hunyi, Neize, Yueji, Zhongyong, Daxue, Jiyi, Quli, Jiaotesheng, Aigong Wen e.a. — hun gedachtegoed is geworteld in de pre-Qin-periode)
12. Yili (met het hoofdstuk Shi Hunli e.a.)
13. Guanzi (met het hoofdstuk Neiye e.a.)
14. Han Feizi
15. Mozi (met de hoofdstukken Jian'ai e.a.)
16. Lushi Chunqiu (met de hoofdstukken Youshilan, Zhongchunji, Shoushi, Guiyin e.a.)
17. Zhanguoce (met Yance e.a.)

(Einde van het volledige artikel)

Auteur: Redactie Xuanji

Woordenaantal: meer dan vijftigduizend woorden

Dit artikel is gebaseerd op pre-Qin teksten als fundament en het perspectief van de oudheid als kader, en streeft naar nauwkeurige documentatie en heldere uiteenzetting. Alle aanhalingen stammen uit pre-Qin bronnen (tot en met het late Warring States-tijdperk), met strikte inachtneming van het beginsel geen informatie van na de Han-dynastie te betrekken. De tekst stelt herhaaldelijk de vraag "waarom" en beantwoordt deze telkens op grond van pre-Qin bronnen, opdat de lezer tussen de regels door de diepe en verre wijsheid van de oude wijzen en heiligen moge doorvoelen.